Pach Futacha Bachchan Movie Review : भक्तीच्या व्यासपीठावर प्रबोधनाचा सूर हरवतोय की प्रसिद्धीचा गजर वाढतोय? कीर्तन परंपरेतील बदलत्या वास्तवावर भाष्य करताना लेखक-दिग्दर्शक कौस्तुभ रमेश देशपांडे यांचा ‘पाच फुटाचा बच्चन’ (Pach Futacha Bachchan) मनोरंजनासोबत अंतर्मुख करणारे प्रश्न उपस्थित करतो. श्रुती मधुदीप, किशोर कदम आणि शशांक शेंडे यांच्या अभिनयाने सजलेला हा चित्रपट नेमके काय सांगतो?
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरेत कीर्तन म्हणजे केवळ टाळ-मृदंगाचा गजर नाही. तो संतविचारांचा जागर आहे, समाजप्रबोधनाचे प्रभावी माध्यम आहे आणि माणसाला माणुसकीची वाट दाखवणारा संस्कार आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्यासह संतपरंपरेने दिलेला समता, प्रेम, करुणा आणि विवेकाचा विचार कीर्तनाच्या माध्यमातून पिढ्यान्‌पिढ्या समाजापर्यंत पोहोचला, पण काळ बदलला, तशी या परंपरेभोवतीची परिस्थितीही बदलली. जिथे विचारांचे महत्त्व असायला हवे, तिथे व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव वाढू लागला; जिथे भक्ती अपेक्षित आहे, तिथे प्रसिद्धीची स्पर्धा दिसू लागली; आणि जिथे प्रबोधनाचा ध्यास हवा, तिथे पैसा आणि राजकारणाचे गणित शिरू लागले तर ? याच अस्वस्थ करणाऱ्या वास्तवाला भिडणारा चित्रपट म्हणजे ‘पाच फुटाचा बच्चन’. यावर काही वर्षांपूर्वी, हे नाटकाच्या रुपात सादर झाले आहे, त्यावर बेतलेला हा सिनेमा आहे.
लेखक-दिग्दर्शक कौस्तुभ रमेश देशपांडेने कीर्तनाच्या जगातील चढाओढ, लोकप्रियतेची हाव, धार्मिक श्रद्धेचा होणारा वापर आणि गावपातळीवरील राजकारण यांची सांगड घालत एक सामाजिक आशय असलेली कथा पडद्यावर आणली आहे. विशेष म्हणजे, चित्रपट केवळ दोष दाखवून थांबत नाही किंवा प्रेक्षकांना उपदेशाचे डोसही पाजत नाही. मनोरंजनाची लय कायम ठेवत तो आपल्या श्रद्धेकडे, समाजाकडे आणि लोकप्रियतेच्या निकषांकडे नव्याने पाहायला भाग पाडतो.
राजलक्ष्मी : भक्तीच्या वाटेवरून लोकप्रियतेच्या वळणावर
चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी आहे राजलक्ष्मी. वारकरी संप्रदायाचे संस्कार लाभलेल्या कुटुंबात वाढलेली, स्वतःच्या कर्तृत्वावर उभे राहण्याची महत्त्वाकांक्षा असलेली आणि प्रतिकूल परिस्थितीशी दोन हात करणारी एक तरुण कीर्तनकार. राजलक्ष्मीचा प्रवास हा केवळ यश मिळवण्यासाठी धडपडणाऱ्या एका तरुणीचा प्रवास नाही. तो माणसाच्या बदलत्या मानसिकतेचा, महत्त्वाकांक्षेचा आणि स्वतःच्या मूल्यांशी सुरू असलेल्या संघर्षाचा प्रवास आहे. आपल्या कलेच्या जोरावर लोकप्रियता मिळवताना तिच्यासमोर नव्या संधी उभ्या राहतात; पण त्याचवेळी अपेक्षा, स्पर्धा आणि दबाव यांचेही ओझे वाढत जाते. यश मिळवण्याच्या धडपडीत माणूस कधी स्वतःच्या मूळ विचारांपासून दूर जातो, याची जाणीव राजलक्ष्मीच्या व्यक्तिरेखेतून होते. प्रसिद्धी ही स्वतःमध्ये चुकीची नसते; मात्र ती मिळवण्यासाठी कोणती किंमत मोजली जाते, हा खरा प्रश्न असतो. आपण जे मिळवतो आहोत, त्याच्या बदल्यात आपल्यातील नेमके काय हरवत आहे, याचे भान राहिले नाही तर यशही आत्मपरीक्षणाची वेळ आणू शकते. राजलक्ष्मीची गोष्ट म्हणूनच केवळ एका कीर्तनकाराची राहत नाही; ती महत्त्वाकांक्षा आणि मूल्ये, प्रसिद्धी आणि आत्मभान यांच्यातील संघर्षाची गोष्ट बनते.
या भूमिकेत श्रुती मधुदीपने मनापासून काम केले आहे. तिच्या अभिनयातून राजलक्ष्मीची जिद्द, भावनिक घालमेल आणि परिस्थितीशी झुंज देण्याची वृत्ती जाणवते. व्यक्तिरेखेतील महत्त्वाकांक्षा आणि अंतर्गत संघर्ष यांचा समतोल साधण्याचा तिचा प्रयत्न लक्षवेधी ठरतो. राजलक्ष्मीला केवळ परिस्थितीची बळी ठरवण्याऐवजी चुका करणारी, त्यांचे परिणाम अनुभवणारी आणि स्वतःला सावरण्याची क्षमता असलेली व्यक्ती म्हणून सादर करणे, हा या व्यक्तिरेखेचा महत्त्वाचा पैलू आहे.
कीर्तन : साधनेचे माध्यम की लोकप्रियतेचा मंच?
‘पाच फुटाचा बच्चन’चा सर्वांत महत्त्वाचा आशय कीर्तनाच्या परंपरेभोवती आकार घेतो. कीर्तनकाराचे सामर्थ्य त्याच्या आवाजात किंवा त्याच्याभोवती जमणाऱ्या गर्दीत नसते; ते त्याच्या विचारांत आणि त्या विचारांशी असलेल्या प्रामाणिकपणात असते. संतवाङ्मयाचा गाभा समजून घेणे, तो काळानुरूप सोप्या भाषेत मांडणे आणि श्रोत्यांना अधिक विवेकी, संवेदनशील बनवणे, ही कीर्तनाची खरी ताकद आहे.
मात्र, जेव्हा लोकप्रियतेची तुलना सुरू होते, तेव्हा प्रबोधनाच्या व्यासपीठावरही स्पर्धेची मानसिकता डोके वर काढू शकते. कोणाच्या कीर्तनाला अधिक गर्दी जमते, कोणाची चर्चा अधिक होते, कोणाचा प्रभाव अधिक आहे आणि या लोकप्रियतेचा वैयक्तिक फायदा कसा मिळवता येईल, अशा प्रश्नांनी मूळ उद्देश मागे पडण्याचा धोका निर्माण होतो. चित्रपट याच बदलत्या वास्तवाकडे लक्ष वेधतो.
कीर्तन ही सेवा आहे की व्यवसाय? भक्तांच्या श्रद्धेला प्रतिसाद देणे आणि त्याच श्रद्धेचा स्वतःच्या फायद्यासाठी वापर करणे, यांतील सीमारेषा कुठे आखायची? एखाद्या व्यक्तीला लोकप्रियता मिळाली म्हणजे तिचे विचार आपोआप योग्य ठरतात का? हे प्रश्न केवळ कीर्तनाच्या जगापुरते मर्यादित नाहीत. आजच्या सार्वजनिक जीवनात, सोशल मीडियाच्या लोकप्रियतेत आणि व्यक्तिकेंद्रित प्रसिद्धीच्या संस्कृतीतही त्यांचे पडसाद उमटतात. या संदर्भात चित्रपटाची भूमिका महत्त्वाची ठरते. तो संपूर्ण कीर्तनपरंपरेला दोष देत नाही; उलट, परंपरेतील मूल्ये आणि तिच्या नावाखाली होणारे गैरवापर यांच्यातील फरक अधोरेखित करतो. श्रद्धेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यापेक्षा श्रद्धेच्या नावाने कोणते व्यवहार सुरू आहेत, याचे भान ठेवण्याची गरज तो दाखवून देतो.
श्रद्धेच्या सावलीत राजकारणाचे डावपेच
महाराष्ट्रातील गावजीवनात धर्म, परंपरा, प्रतिष्ठा आणि राजकारण यांचे परस्परांशी असलेले नाते गुंतागुंतीचे आहे. गावातील धार्मिक कार्यक्रम हे लोकांना एकत्र आणणारे व्यासपीठ असतात; पण त्याच व्यासपीठाचा वापर प्रभाव निर्माण करण्यासाठी केला जाऊ लागला, तर त्याचे स्वरूप बदलू शकते. ‘पाच फुटाचा बच्चन’मध्ये धार्मिक वातावरण, स्थानिक राजकारण, भावकीतील संघर्ष आणि सामाजिक प्रतिष्ठेसाठी सुरू असलेली धडपड यांची सांगड घालण्यात आली आहे. या घडामोडींमधून धार्मिक व्यक्तिमत्त्वाभोवती निर्माण होणारा प्रभाव आणि त्यातून आकाराला येणारी सत्तेची समीकरणे समोर येतात. श्रद्धा ही माणसाला आधार देते. मात्र, श्रद्धेचा वापर करून लोकांच्या निर्णयांवर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न होतो, तेव्हा तिचे सामाजिक परिणाम तपासणे आवश्यक ठरते. धार्मिक वेशभूषा, प्रभावी वक्तृत्व किंवा मोठा अनुयायीवर्ग म्हणजे विवेकशील नेतृत्वाची हमी नव्हे, ही जाणीव चित्रपटातून पुढे येते. त्याचवेळी, श्रद्धाळू माणसांकडे केवळ अंधानुकरण करणारा समूह म्हणून पाहिले जात नाही. विठ्ठलावरील प्रेम, वारकरी संप्रदायावरील निष्ठा आणि साधेपणाने जगणाऱ्या माणसांचे भावविश्व यांनाही कथेत स्थान आहे. त्यामुळे टीकेचा रोख श्रद्धेवर नसून श्रद्धेचा गैरवापर करणाऱ्या प्रवृत्तींवर आहे, हे महत्त्वाचे ठरते.
किशोर कदम यांचा अनुभव, शशांक शेंडे यांचा भावनिक आधार
चित्रपटातील कलाकारांची फळी कथेला आवश्यक असलेली विश्वासार्हता आणि नाट्यमयता देण्याचा प्रयत्न करते. किशोर कदम यांनी साकारलेले रंगा महाराज हे पात्र विशेष लक्ष वेधून घेते. व्यक्तिरेखेतील बारकावे, देहबोली आणि संवादांमधून व्यक्त होणारी मानसिकता यांमुळे रंगा महाराज केवळ कथेतील एक पात्र राहत नाहीत; ते कीर्तनाच्या जगातील प्रभाव, व्यक्तिमत्त्व आणि त्यामागील गुंतागुंत यांचे प्रतिनिधित्व करतात. किशोर कदम यांचा अनुभव त्यांच्या सहज अभिनयातून जाणवतो. शशांक शेंडे यांनी साकारलेले राजलक्ष्मीच्या वडिलांचे पात्र चित्रपटाला भावनिक आधार देते. वारकरी परंपरेशी नाळ जोडलेला हा बाप श्रद्धा, संस्कार आणि साधेपणाचे प्रतिनिधित्व करतो. लोकप्रियतेच्या मागे धावणाऱ्या जगाच्या विरुद्ध टोकाला असलेली मूल्यनिष्ठ जीवनदृष्टी त्यांच्या भूमिकेतून समोर येते. चिन्मयी सुमीत आणि गौरी नलावडे यांनीही आपल्या भूमिकांना योग्य न्याय दिला आहे. पुष्कराज चिरपुटकर, क्षितीश दाते, आशय कुलकर्णी, ओमप्रकाश शिंदे आणि विनोद वणवे यांच्यासह इतर कलाकार कथेला आवश्यक रंगत देतात.
दिग्दर्शन आणि पटकथा : आशयाला मनोरंजनाची जोड
सामाजिक आशय असलेल्या चित्रपटासमोर नेहमीच एक आव्हान असते. विषयाचे गांभीर्य जपत प्रेक्षकांची उत्सुकता टिकवून ठेवणे आणि संदेश देण्याच्या नादात चित्रपटाला केवळ उपदेशात्मक होऊ न देणे, ही तारेवरची कसरत असते. कौस्तुभ रमेश देशपांडेने राजलक्ष्मीचा वैयक्तिक संघर्ष, कीर्तनाच्या जगातील स्पर्धा, गावपातळीवरील राजकारण आणि श्रद्धेच्या बदलत्या स्वरूपाचे प्रश्न एकाच कथाविश्वात आणण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे चित्रपटाला केवळ एका व्यक्तिरेखेच्या यशापयशाची चौकट राहत नाही, तर व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो. संवादांतूनही या विषयाचे वेगवेगळे पैलू समोर येतात. कथेत मनोरंजन आणि विचारप्रवृत्त करणारा आशय यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न जाणवतो. चित्रपटाची खरी ताकद त्याने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांत आहे. कारण या प्रश्नांची उत्तरे पडद्यावरच मिळतात असे नाही; काही प्रश्न चित्रपटगृहाबाहेर पडल्यावरही प्रेक्षकांच्या मनात रेंगाळतात. सिनेमा दिग्दर्शनाचा पहिला प्रयत्न असूनही तो तितकाच प्रभावी करण्याचा प्रयत्न केलेला जाणवतं या पढील सिनेमातून या सिनेमातील तांत्रिक चुका आणि त्रुटी या पुढील कलाकृतीत दिसणार नाहीत, याची काळजी तो घेईल अशी आशा आहे. प्रदीप आवटे यांनी लिहिलेली गाणी ही सिनेमाचे शक्तिस्थान आहे. गाण्यातील वैविध्य आणि शब्दकळा यामुळे निश्चित सिनेमा प्रवाही होतो.
भक्तीच्या गजरात आत्मपरीक्षणाचा सूर
‘पाच फुटाचा बच्चन’ हा कीर्तनाच्या जगातील स्पर्धा, प्रसिद्धीची महत्त्वाकांक्षा, श्रद्धेचा होणारा वापर आणि गावपातळीवरील राजकारण यांकडे पाहणारा सामाजिक आशयाचा चित्रपट आहे. श्रुती मधुदीपची मध्यवर्ती भूमिका, किशोर कदम यांची व्यक्तिरेखा आणि शशांक शेंडे यांचा भावनिक आधार यांमुळे कथेला वेगळे परिमाण मिळते. या चित्रपटाचे महत्त्व केवळ तो कोणत्या विषयावर भाष्य करतो यात नाही, तर त्या विषयातून तो कोणते प्रश्न उपस्थित करतो यात आहे. भक्ती आणि दिखावा, लोकप्रियता आणि पात्रता, परंपरा आणि तिचा गैरवापर यांतील फरक समजून घेण्याची गरज तो अधोरेखित करतो. शेवटी प्रश्न कीर्तनाचा नाही, तर कीर्तनातून दिल्या जाणाऱ्या विचारांशी आपण किती प्रामाणिक आहोत, हा आहे. संतविचारांचा वारसा जपताना केवळ त्यांचे शब्द उच्चारणे पुरेसे नसते; त्या विचारांचे आचरणही महत्त्वाचे असते.
अमित भंडारी, चित्रपट परीक्षक
चित्रपट: पाच फुटाचा बच्चन
लेखन व दिग्दर्शन: कौस्तुभ रमेश देशपांडे
निर्माते: राहुल कर्णिक आणि ऑर्फियस स्टुडिओज्
मुख्य कलाकार: श्रुती मधुदीप, किशोर कदम, शशांक शेंडे, चिन्मयी सुमीत, गौरी नलावडे, पुष्कराज चिरपुटकर, क्षितीश दाते, आशय कुलकर्णी, ओमप्रकाश शिंदे, विनोद वणवे
गाणी: प्रदीप आवटे
संगीत: शंतनु-दिनेश
छायांकन: अभिषेक शेटे
संकलन: सौरभ प्रभुदेसाई
का पाहावा? सामाजिक आशय, वास्तावादी, वारकरी परंपरा आणि मनोरंजनातून प्रभावी सादरीकरण
का टाळावा – हे नाटक पाहिले असेल तर…
थोडक्यात काय ?
प्रबोधन आणि मनोरंजनाचा समतोल साधताना आत्मपरीक्षण करायला लावणारा सिनेमा
⭐⭐⭐✨
(3.5/5)