Samarth Movie Review: बाप-लेकाच्या नात्यातील संघर्षातून ‘मनाचे श्लोक’ आणि समर्थ रामदासांच्या विचारांची आधुनिक जीवनाशी सांगड घालणारा आशयघन चित्रपट. आजच्या जगात माणसाकडे सगळं आहे. पण स्वतःसाठी वेळ नाही. तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणलं; पण माणसा-माणसांमधील अंतर अनेकदा वाढवलं. करिअरची स्पर्धा, यशाची भूक, सोशल मीडियावरील तुलना, अपेक्षांचं ओझं, नात्यांमधील गैरसमज आणि सतत काहीतरी सिद्ध करण्याची धडपड… या सगळ्यांच्या गर्दीत हरवतं ते स्वतःचं मन. अशा वेळी शेकडो वर्षांपूर्वी मांडलेला समर्थ रामदास स्वामींचा विचार आजही इतका समकालीन का वाटतो? याच प्रश्नाचं उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न ‘समर्थ’ हा मराठी चित्रपट करतो.
निर्माते रवींद्र पाठक आणि दिग्दर्शक योगेश फुलफगर यांनी संतपरंपरा, अध्यात्म आणि ‘मनाचे श्लोक’ यांना केवळ धार्मिक संदर्भ म्हणून वापरलेलं नाही; तर एका कुटुंबाच्या भावनिक संघर्षातून ते आजच्या माणसाच्या मानसिक संघर्षाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे ‘समर्थ’ हा केवळ समर्थ रामदास स्वामींच्या विचारांवर भाष्य करणारा चित्रपट राहत नाही, तर तो आपल्या आतल्या ‘मी’शी संवाद साधणारा अनुभव बनतो.
‘मनाचे श्लोक’ हे मुळात मनाला केलेले मार्गदर्शन आहे. 205 श्लोकांच्या या रचनेत मन, आचार-विचार, विवेक, भक्ती, आत्मसंयम आणि जीवनदृष्टी यांचा विचार येतो. आणि म्हणूनच ‘समर्थ’ची खरी गोष्ट बाहेर घडत नाही…ती घडते ती मनाच्या आत.
विश्वंभर आणि समर्थ : दोन पिढ्यांमधला संघर्ष की दोन विचारविश्वांची टक्कर?
चित्रपटाची कथा फिरते ती विश्वंभर आणि त्याचा मुलगा समर्थ या दोघांभोवती. शहरी आयुष्याच्या ताणतणावाला कंटाळलेला विश्वंभर कोकणातील एका गावात येतो. समर्थांच्या विचारांना आपल्या जगण्याचा आधार बनवत तो आयुष्याला नवी दिशा देण्याचा प्रयत्न करतो. त्याच्यासाठी हा निर्णय म्हणजे आत्मशोधाचा प्रवास असतो. पण प्रत्येक पालकाला आपला आध्यात्मिक किंवा वैचारिक प्रवास मुलानेही स्वीकारावा, असं वाटतं; आणि प्रत्येक मुलाला आपलं आयुष्य स्वतःच्या पद्धतीने जगायचं असतं. याच ठिकाणी चित्रपटाचा संघर्ष जन्म घेतो.
शहरातील शाळेत अभ्यास, खेळ आणि विशेषतः फुटबॉलमध्ये चमकणाऱ्या समर्थला अचानक आपलं परिचित जग सोडून गावात यावं लागतं. त्याच्या इच्छांना महत्त्व दिलं गेलं नाही, अशी भावना त्याच्या मनात रुजते. इथून सुरू होतो तो केवळ बाप-लेकाचा संघर्ष नाही.
तो आहे— श्रद्धा विरुद्ध प्रश्न, परंपरा विरुद्ध आधुनिकता, पालकांची स्वप्नं विरुद्ध मुलाची स्वप्नं आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे ‘मी कोण?’ या प्रश्नाचा संघर्ष.
मोठा झाल्यावर समर्थ स्वतःचं आयुष्य स्वतःच्या अटींवर जगण्याचा निर्णय घेतो. आई-वडिलांपासून आणि मित्रांपासूनही तो दूर जातो.
त्याच्या मनात एक प्रश्न कायम कुरतडत राहतो— “माझ्या आयुष्यात माझं स्वतःचं कर्तृत्व कुठे आहे?” वडिलांच्या आयुष्यात ‘समर्थ’ हेच केंद्र आहे, मग स्वतःच्या अस्तित्वाची किंमत काय, असा प्रश्न त्याला पडतो. हा प्रश्न एका तरुणाच्या भावविश्वाला अगदी सहज भिडतो. कारण आजची पिढीही याच प्रश्नांशी झुंजते आहे.
मी कोण आहे?
माझं यश माझं आहे की इतरांच्या अपेक्षांचं फलित? मला नेमकं काय हवं आहे? आणि माझ्या आयुष्याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार माझा आहे का? आत्मविश्वास कधी अहंकार बनतो, हे कळतही नाही ! समर्थच्या व्यक्तिरेखेचा सर्वांत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्याचा आत्मविश्वास हळूहळू अहंकाराकडे झुकत जातो. ही प्रक्रिया चित्रपटाने फार मोठ्या घोषणांमधून न मांडता नात्यांच्या बदलत्या स्वरूपातून दाखवली आहे. यश मिळत असताना माणूस स्वतःला सक्षम समजतो. पण त्याच क्षणी जर आत्मपरीक्षण हरवलं, तर आत्मविश्वास आणि अहंकार यांच्यातील सीमारेषा पुसट होऊ लागते. समर्थ रामदासांच्या विचारांचा आधुनिक संदर्भ इथे विशेष जाणवतो. ‘मनाचे श्लोक’ मनाला बाहेरच्या जगावर नियंत्रण मिळवण्यापूर्वी स्वतःच्या मनावर नियंत्रण मिळवण्याची दिशा देतात. क्रोध, वासना, चुकीचे संकल्प, अस्थिरता यांच्यावर संयम ठेवण्याचा आग्रह त्यात दिसतो. म्हणून ‘समर्थ’चा संघर्ष प्रत्यक्षात बाहेरच्या व्यक्तींशी नसून स्वतःच्या मनाशी आहे.
समर्थ रामदास : जीवनव्यवस्थापनाची शाळा…
चित्रपटाचा हा सर्वांत महत्त्वाचा आणि आजच्या काळाशी जोडणारा पैलू आहे. समर्थ रामदास स्वामींच्या विचारांकडे आपण अनेकदा केवळ भक्ती, अध्यात्म किंवा धार्मिक परंपरेच्या चौकटीतून पाहतो. मात्र त्यांच्या साहित्याचा आवाका त्यापेक्षा मोठा आहे. ‘दासबोध’मध्ये व्यवहार, नेतृत्व, संघटन, ध्येय, कार्यप्रेरणा, संवाद, निर्णयक्षमता आणि मनुष्यस्वभाव यांसारख्या विषयांवरही विचार आढळतात. त्यामुळे त्यांच्या विचारांचा आधुनिक व्यवस्थापनाच्या संकल्पनांशी संवाद साधता येतो. आजच्या कॉर्पोरेट जगात Leadership, Team Building, Communication, Decision Making, Emotional Discipline, Goal Setting आणि Self-Management या संकल्पनांवर असंख्य पुस्तके लिहिली जातात.
पण या संकल्पनांचा मूलभूत आशय समर्थांच्या विचारांमध्ये वेगळ्या भाषेत आधीच दिसतो.
नेतृत्व म्हणजे केवळ आदेश देणे नाही; लोकांना दिशा देणे आहे. काम म्हणजे केवळ धावपळ नाही; योग्य दिशेने केलेली कृती आहे.
ज्ञान म्हणजे माहितीचा साठा नाही; विवेकाने त्याचा वापर करण्याची क्षमता आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाचं- स्वतःला जिंकण्याशिवाय दुसऱ्यांना दिशा देता येत नाही. याच अर्थाने ‘समर्थ’ हा चित्रपट एका कुटुंबाची कथा सांगताना आजच्या व्यवस्थापनशास्त्रातील एका मूलभूत संकल्पनेलाही स्पर्श करतो. ‘मनाचे श्लोक’कडे वेगळ्या दृष्टीने पाहिलं तर ते मनाशी सातत्याने संवाद साधण्याची प्रक्रिया वाटते.
“मना…” ही हाकच महत्त्वाची आहे. समर्थ आपल्या मनाशी बोलतात. मनाला आदेश देतात. मनाला समजावतात. मनाला प्रश्न विचारतात.
मनाच्या चुकीच्या प्रवृत्तींना थांबवतात आणि त्याला योग्य दिशेने नेण्याचा प्रयत्न करतात. आजच्या भाषेत सांगायचं झालं तर हा एक प्रकारचा inner dialogue आहे. आणि म्हणूनच ‘समर्थ’मधील ‘मनाचे श्लोक’ हे केवळ पार्श्वभूमीवर ऐकू येणारे श्लोक राहत नाहीत. ते कथानकाचे Narrative Device बनतात.
श्लोक पार्श्वसंगीत नाहीत; ते व्यक्तिरेखांच्या मनाचा आवाज आहेत
चित्रपटाचं एक मोठं सौंदर्य म्हणजे महत्त्वाच्या प्रसंगांच्या पार्श्वभूमीवर येणारे ‘मनाचे श्लोक’. श्लोक आणि दृश्य यांची केलेली सांगड इथे विशेष उल्लेखनीय आहे. एखाद्या प्रसंगानंतर श्लोक ऐकू येतो आणि तो नुकताच घडलेल्या घटनेचा अर्थ जणू नव्याने उलगडतो.यामुळे प्रेक्षकाला केवळ घटना दिसत नाही; त्या घटनेमागची मानसिक अवस्था जाणवते. ही निवड चित्रपटाला एक वेगळी सौंदर्यात्मक लय देते.
दृश्य, संवाद, संगीत आणि श्लोक यांच्या संगमातून निर्माण होणारा भावनिक परिणाम हा चित्रपटाच्या ताकदीचा भाग आहे.
समर्थांचे विचार कथेतून सांगितले जात नाहीत; अनेकदा ते कथेच्या भावविश्वातून अनुभवायला मिळतात आणि हीच या चित्रपटाची मोठी जमेची बाजू आहे.
अध्यात्म म्हणजे जगापासून पळणं नव्हे; जगण्याची दिशा शोधणं
‘समर्थ’चा आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे अध्यात्माकडे पाहण्याची त्याची दृष्टी. चित्रपट अध्यात्म म्हणजे संसाराचा त्याग किंवा जगापासून दूर जाणं असा सरळसोट अर्थ लावत नाही. उलट तो प्रश्न विचारतो-धावपळीच्या जगात राहूनही आपण अंतर्मुख होऊ शकतो का? यश मिळवूनही नम्र राहता येतं का? स्पर्धेत असतानाही मन शांत ठेवता येतं का? आणि आधुनिकतेचा स्वीकार करताना मूल्यांची मुळं जपता येतात का? यामुळे चित्रपटाचा विषय आजच्या प्रेक्षकासाठी relevant ठरतो. आजच्या पालकांना मुलांना संस्कार द्यायचे आहेत; पण मुलांना स्वतःचे निर्णय घ्यायचे आहेत. आजच्या तरुणांना यश हवं आहे; पण त्या यशाची किंमत म्हणून नाती गमवायची नाहीत. आजच्या माणसाला पैसा हवा आहे; पण त्याचबरोबर समाधानही हवं आहे. याच द्वंद्वाच्या मध्यभागी ‘समर्थ’ उभा राहतो.
अभिनय : विश्वंभर आणि समर्थ यांच्या नात्यातील अस्वस्थता पडद्यावर उतरते. या आशयाला कलाकारांच्या अभिनयाची सक्षम साथ मिळते.
पुष्कराज चिरपूटकरने साकारलेला विश्वंभर हा व्यक्तिरेखेच्या पारंपरिक चौकटीत अडकत नाही. त्याच्या श्रद्धा, अस्वस्थता, पालक म्हणून असलेली धडपड आणि मुलाशी निर्माण झालेली दरी हे सगळं त्याने संयतपणे व्यक्त केलं आहे. वयापेक्षा मोठ्या व्यक्तिरेखेची मागणी असताना केवळ मेकअप च्या साह्याने ते न दाखवता संवादातील फिकेतील आवाजातील चढ-उतार आणि त्याला दिलेला एक पोत तसेच हालचालीं वर ठेवलेले नियंत्रण आणि एकूणच व्यक्तिमत्त्वात आणलेला सहजपणा यामधून तो किती समजूतदार अभिनेता याची चुणूक आपल्याला दिसते.
भूषण प्रधान समर्थ उर्फ सॅम हा दुसऱ्या टोकाचा भावविश्व उभं करतो. स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध, वडिलांविषयीचा राग, मनातील असुरक्षितता आणि स्वतःच्या कर्तृत्वाचा आग्रह या भावनांचा प्रवास त्याने प्रभावीपणे साकारला आहे. विशेष म्हणजे बाप-लेकाच्या संघर्षात कोण पूर्णपणे बरोबर आणि कोण पूर्णपणे चुकीचा, असा निर्णय चित्रपट प्रेक्षकांवर लादत नाही आणि त्यामुळेच हा संघर्ष अधिक मानवी बनतो.
शर्वरी जमेनीसची सावित्री या नात्यातील समतोल साधणारी व्यक्तिरेखा आहे. संयम आणि भावनिक भावनिक सूर यामधील समतोल ढळू दिलेला नाही हीच जमेची बाजू. ईशा केसकरच्या वाट्याला तुलनेने कमी प्रसंग आले आहेत. त्यामुळे तिच्या व्यक्तिरेखेला फार मोठी भावनिक व्याप्ती मिळत नाही.
प्रसाद खांडेकरने साकारलेला मामा हा निश्चितच प्रभावी आहे, त्याच्या आजपर्यंतच्या विनोदी भूमिकेच्या पलीकडे जाऊन त्याच्या वाटेला आलेली भूमिका त्यांनी चूक पद्धतीने निभावलेली आहे आणि हार्दिक जोशीने ही गोकुची भूमिका उत्तम वठवली आहे. निखिल राऊतच्या व्यक्तिरेखेला असणाऱ्या छटा आणि त्याने दिलेला न्याय यामुळे उत्तरार्धात त्याचे कामही चांगलेच लक्षात राहते. मात्र अभिनयाची खरी आश्चर्याची बाजू समोर येते ती बालकलाकारांच्या कामातून. अयान दरेकरचा बाल समर्थ, अभिज्ञा मठवाडची बाल सुमी आणि विशेषतः शिरिजय देशपांडेचा बाल गोकू लक्षात राहतो. शिरिजयच्या अभिनयातील निरागसता, सहजता आणि प्रसंगानुरूप प्रतिक्रिया चित्रपटातील भावनिक क्षणांना वेगळी उंची देतात.
दिग्दर्शन : उपदेशाचा धोका टाळणारा प्रयत्न
आध्यात्मिक विषयावर चित्रपट करताना सर्वांत मोठा धोका असतो तो उपदेशाचा. कथा पुढे नेण्याऐवजी जर पात्रे सतत तत्त्वज्ञान सांगू लागली, तर चित्रपटाची सिनेमॅटिक ऊर्जा कमी होऊ शकते. योगेश फुलफगर यांनी हा धोका बऱ्याच अंशी टाळला आहे. समर्थांचे विचार थेट प्रवचनाच्या रूपात मांडण्यापेक्षा ते बाप-लेकाच्या नात्यातील ताण, निर्णय, अहंकार, प्रेम, गैरसमज आणि आत्मशोधातून मांडण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे चित्रपटाचा आध्यात्मिक आशय कथानकापासून वेगळा वाटत नाही.
कोकण : केवळ लोकेशन नाही, तर कथानकातील एक व्यक्तिरेखाच
चित्रपटाच्या दृश्यात्मक सौंदर्याचा विचार केला तर अतिथ नाईक यांचे छायांकन विशेष उल्लेखनीय आहे. कोकणातील निसर्ग, गावातील मोकळेपणा आणि शहरातील ताणतणाव यांच्यातील दृश्यात्मक विरोधाभास कथेला अर्थपूर्ण आधार देतो. शहर म्हणजे वेग.गाव म्हणजे थांबणं. शहर म्हणजे स्पर्धा. गाव म्हणजे स्वतःकडे पाहण्याची संधी. असा सरळ अर्थ लावण्याचा धोका असला तरी चित्रपट या दोन विश्वांचा वापर व्यक्तिरेखांच्या मानसिक प्रवासासाठी करतो. निसर्गाच्या विस्तीर्ण फ्रेम्स आणि व्यक्तिरेखांच्या अंतर्मुख क्षणांमध्ये तयार होणारा विरोधाभास चित्रपटाला दृश्यात्मक सौंदर्य देतो.
संगीत आणि पार्श्वसंगीत : कथेला भावनिक श्वास
केदार पंडित आणि रोहित श्याम राऊत यांचं संगीत प्रसंगानुरूप आहे. गाण्यांचा वापर कथानकाला थांबवणारा न राहता त्याला पुढे नेणारा ठरतो. आदित्य बेडेकर यांचं पार्श्वसंगीतही भावनिक वातावरणाला पूरक आहे. मात्र पुन्हा एकदा उल्लेख करावा लागेल तो ‘मनाचे श्लोकां’चा. कारण इथे श्लोक हे soundtrack चा भाग नसून कथानकाचा भावनिक भाष्यकार बनतात. दृश्य जे सांगतं, त्यापलीकडचा अर्थ श्लोक सूचित करतो. ही सिनेमॅटिक निवड चित्रपटाला वेगळेपण देते.
मग ‘समर्थ’ आजच्या काळात इतका महत्त्वाचा का?
कारण हा चित्रपट आपल्याला धर्म शिकवण्यापेक्षा स्वतःकडे पाहायला शिकवतो. आजच्या जीवनात समर्थांच्या विचारांकडून काही साध्या पण अत्यंत महत्त्वाच्या गोष्टी घेता येतात…मनावर नियंत्रण – प्रत्येक भावना लगेच कृतीत आणण्याची गरज नाही. आत्मपरीक्षण – आपल्या चुका स्वीकारण्याची ताकद ही कमजोरी नसून प्रगतीची पहिली पायरी आहे. विवेक- माहितीच्या प्रचंड गर्दीत योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता अधिक महत्त्वाची आहे. कृती – फक्त विचार करून उपयोग नाही; योग्य दिशेने प्रयत्न आवश्यक आहेत. शिस्त – स्वातंत्र्य म्हणजे मनाला वाटेल ते करणं नव्हे; स्वतःसाठी योग्य मर्यादा निश्चित करणं. नेतृत्व – इतरांवर सत्ता गाजवणं नव्हे, तर लोकांना योग्य दिशेने घेऊन जाणं. संवाद – नातं टिकवण्यासाठी आपलं म्हणणं सांगण्याइतकंच समोरच्याचं ऐकणं महत्त्वाचं. नाती – यशाच्या प्रवासात आपल्यासाठी उभ्या असलेल्या माणसांची किंमत विसरू नये.
‘दासबोध’च्या संदर्भात आधुनिक व्यवस्थापनाशी जोडल्या जाणाऱ्या विचारांमध्ये नेतृत्व, संघटन, कार्यप्रेरणा, संवाद आणि ध्येयपूर्ती यांसारख्या बाबींचा उल्लेख आढळतो. म्हणूनच ‘समर्थ’चा संदेश केवळ आध्यात्मिक नाही. तो Personal Management पासून Relationship Management पर्यंत जातो. आणि कदाचित म्हणूनच हा चित्रपट आजच्या काळात अधिक relevant वाटतो.
काही प्रश्नांची उत्तरं चित्रपट देतो; काही प्रश्न प्रेक्षकांच्या मनात रेंगाळतात…
विश्वंभर आणि समर्थचं नातं पुन्हा जुळतं का? समर्थच्या मनातील अहंकार वितळतो का? श्रद्धा आणि विवेक यांच्यात समतोल साधता येतो का? पालकांच्या अपेक्षा आणि मुलांची स्वप्नं एकत्र नांदू शकतात का? आणि सर्वांत महत्त्वाचं—आपण जग जिंकण्याच्या नादात स्वतःचं मन हरवून तर बसलेलो नाही ना? याच प्रश्नावर ‘समर्थ’ची खरी परिणामकारकता ठरते. विशेषतः पालक आणि मुलांनी हा चित्रपट एकत्र पाहावा, अशी त्याची एक वेगळीच उपयुक्तता आहे.
कारण चित्रपट संपल्यानंतर कदाचित सर्वांत महत्त्वाची चर्चा ही ‘समर्थ रामदास कोण होते?’ यावर होणार नाही. तर ती होईल-
“आपण आपल्या मुलांना खरंच समजून घेतो का?” आणि कदाचित-“आपण स्वतःचं मन खरंच समजून घेतो का?” ‘समर्थ’ हा चित्रपट प्रत्येकासाठी एकसारखा अनुभव नसेल. ज्यांना वेगवान, मनोरंजनप्रधान आणि सतत ट्विस्ट देणारा सिनेमा अपेक्षित आहे, त्यांना त्याचा आध्यात्मिक आणि वैचारिक सूर काहीसा संथ वाटू शकतो.
समर्थ’ नेमका काय सांगतो?
‘समर्थ’ हा संतचरित्रपट नाही; तो आहे मन, अहंकार, नाती, श्रद्धा, आधुनिकता आणि आत्मशोध यांची सांगड घालणारा. दिग्दर्शक योगेश फुलफगर यांनी एका कुटुंबाच्या कथेतून मोठा सामाजिक आणि वैचारिक प्रश्न उपस्थित केला आहे. समर्थ रामदासांचे विचार शेकडो वर्षांपूर्वीचे असले, तरी मनाचा ताबा, शिस्त, विवेक, कृती, नेतृत्व, संवाद आणि आत्मपरीक्षण या गोष्टी कालबाह्य होत नाहीत.
आज आपण Artificial Intelligence, Social Media, Corporate Culture आणि Digital Lifestyleच्या युगात जगत असलो, तरी आपल्या मनाच्या समस्या फारशा बदललेल्या नाहीत.म्हणूनच ‘मनाचे श्लोक’ आजही relevant आहेत आणि म्हणूनच ‘समर्थ’ही…
अमित भंडारी, चित्रपट समीक्षक
समर्थ
का पाहावा-? नात्यांमधील गुंतागुंत, आत्मशोध, मनःशांती, जीवनदृष्टी आणि आधुनिक जगण्यातील मूल्यांचा शोध घेणारा सिनेमा
का टाळावा ? काहीसा संथ, आध्यात्मिक विचारांशी फारकत असेल तर…
थोडक्यात काय ? जगण्याची दिशा बदलण्याआधी मनाची दिशा बदलावी लागते… हे प्रभावीपणे सांगणारा चित्रपट.
रेटिंग : ⭐⭐⭐⭐(4 / 5)
फिल्म – समर्थ
निर्माता – लेखक – रवींद्र पाठक
दिग्दर्शक – योगेश फुलफगर
कार्यकारी आणि सर्जनशील निर्माता -अमोल भगत
कथा विस्तार – पटकथा -आशुतोष भोसेकर
सिनेमॅटोग्राफर -अथित नाईक
कलाकार -भूषण प्रधान, पुष्कराज चिरपुटकर, शर्वरी जमेनी, हार्दिक जोशी, निखिल राऊत