Operation Sindoor : पहलगाम हल्ल्यानंतर भारताने मोठी कारवाई करत मे 2025 मध्ये ‘ऑपरेशन सिंदूर’ मोहिम राबवत 100 पेक्षा जास्त दहशतवादी अड्ड्यांवर हल्ले करत पाकिस्तानला प्रत्युत्तर दिले होते. ऑपरेशन सिंदूरमध्ये भारताने ‘ब्रह्मोस’, ‘SCALP’ आणि ‘HAMMER’ यांसारख्या क्षेपणास्त्रांनी तसेच स्वदेशी बनावटीच्या ड्रोन आणि हवाई संरक्षण प्रणालींने पाकिस्तानला प्रत्युत्तर दिले होते. तर दुसरीकडे ऑपरेशन सिंदूरनंतर भारताच्या संरक्षण मंत्रालयाने मोठा निर्णय घेत नवीन शस्त्रास्त्र प्रणालींची खरेदी करणे, आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रियेला गती दिली आहे.
मे 2025 ते एप्रिल 2026 दरम्यान भारताने शस्त्रास्त्र प्रणाली अधिक बळकट करण्यासाठी महत्त्वाची पावले उचलली आहे. केंद्र सरकारने आपल्या आपत्कालीन खरेदी अधिकारांचा वापर करत संरक्षण संपादन परिषदेने (DAC) अनेक प्रस्तावांना मंजुरी दिली आहे. या मंजूरीनंतर शेकडो कोटी रुपयांची शस्त्रास्त्रे खरेदी करण्यात आली आहे. तसेच काही प्रणालींचे आधुनिकीरण देखील करण्यात आले आहे.
‘ऑपरेशन सिंदूर’नंतर संरक्षण खरेदीचा वेग वाढला
भविष्यात होणाऱ्या युद्धांमध्ये ड्रोन, क्षेपणास्त्रे, हवाई संरक्षण आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणालींवर अधिकच अवलंबून राहावे लागणार असल्याने भारत सरकारने जुलै 2025 मध्ये डीएसीच्या दहा मोठ्या प्रस्तावांना मंजुरी दिली आहे. या प्रस्तावांची अंदाजे किंमत 1.05 लाख कोटी रुपये इतकी आहे. आपत्कालीन खरेदी तरतुदींनुसार, 40,000 कोटी रुपयांहून अधिक मूल्याची शस्त्रास्त्रे थेट खरेदी करण्यात आली. डिसेंबर 2025 पर्यंत, 8.78 अब्ज डॉलर्स (73,000 कोटी रुपये) मूल्याच्या अतिरिक्त प्रस्तावांना मंजुरी देण्यात आली होती.
या प्रस्तावांमध्ये ‘आर्मर्ड रिकव्हरी व्हेइकल्स’, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणाली, ‘हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे’ आणि ‘त्रि-सेवा शस्त्रास्त्र साठा व्यवस्थापन प्रणाली’ यांचा समावेश होता. तर दुसरीकडे काही अहवालानुसार गेल्या वर्षभरात भारताने लष्कर, नौदल आणि हवाई दलामध्ये अनेक नवीन शस्त्रास्त्र प्रणालींचा समावेश केला आहे.
पिनाका रॉकेट प्रणाली
पिनाकाचे आणखी दोन रेजिमेंट्स (पथके) कार्यान्वित करण्यात आले. याव्यतिरिक्त, पिनाका लांब पल्ल्याच्या रॉकेटची (ज्याची मारक क्षमता 120 किलोमीटर आहे) यशस्वी चाचणी करण्यात आली.
AH-64E अपाचे हेलिकॉप्टर्स
पहिली तीन हेलिकॉप्टर्स जुलै 2025 मध्ये प्राप्त झाली असून, उर्वरित हेलिकॉप्टर्स डिसेंबरपर्यंत मिळण्याची अपेक्षा आहे. ही हेलिकॉप्टर्स शत्रूचे रणगाडे आणि बंकर्स नष्ट करण्यात विशेष प्राविण्य बाळगतात.
लोइटरिंग म्युनिशन्स आणि ड्रोन्स
850 ‘कामिकाझे’ ड्रोन्सची खरेदी करण्यात आली (ज्यांचे मूल्य अंदाजे ₹2000 कोटी आहे). याव्यतिरिक्त, ‘लो-लेव्हल लाइटवेट रडार्स’, ‘इंटिग्रेटेड ड्रोन डिटेक्शन सिस्टीम Mk-II’ आणि विविध प्रकारची पाळत ठेवणारी ड्रोन्स (surveillance drones) सेवेत दाखल करण्यात आली.
जमिनीवरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे
‘क्विक रिअॅक्शन सरफेस-टू-एअर मिसाईल’ (QRSAM), ‘VSHORAD’ (अतिशय कमी पल्ल्याची हवाई संरक्षण प्रणाली) आणि S-400 क्षेपणास्त्रांची अतिरिक्त खेप (ज्यामध्ये 288 क्षेपणास्त्रांचा समावेश असून, त्यांचे मूल्य ₹10,000 कोटी आहे).
नौदलासाठी
‘मूर्ड माइन्स’ (तळाशी स्थिर ठेवल्या जाणाऱ्या सुरुंग), ‘माइन काउंटरमेजर व्हेसल्स’ (सुरुंग निकामी करणारी जहाजे), ‘बोलार्ड पुल टग्ज’, ‘हाय-फ्रीक्वेन्सी सॉफ्टवेअर-डिफाइन्ड रेडिओ’ आणि ‘कॉम्पॅक्ट ऑटोनॉमस सरफेस क्राफ्ट्स’.
भारतीय हवाई दलासाठी
97 ‘LCA तेजस Mk-1A’ लढाऊ विमाने (ज्यांचे मूल्य ₹62,000 कोटी आहे), ‘नेत्र Mk-2’ हवाई पूर्व-चेतावणी प्रणाली, ‘अस्त्र Mk-II’ क्षेपणास्त्रे, ‘Spice-1000’ मार्गदर्शक संच (guidance kits) आणि ‘स्वयंचलित उड्डाण व अवतरण नोंद प्रणाली’ (Automatic Take-off and Landing Recording Systems).
इतर
‘जॅव्हलिन’ रणगाडा-विरोधी क्षेपणास्त्रे, ‘एक्सालिबर’ तोफगोळे आणि तीन गुप्तचर विमाने (पाळत ठेवणारी विमाने).
एका वर्षाच्या कालावधीत, 15 ते 20 प्रमुख नवीन शस्त्रास्त्र प्रणाली किंवा त्यांचे संच सशस्त्र दलांमध्ये दाखल करण्यात आले आहेत. या सर्व प्रणालींची उभारणी पूर्णपणे स्वदेशी किंवा संयुक्त-उद्यम प्रकल्पांद्वारे करण्यात आली असून, यामुळे देशाच्या आत्मनिर्भरतेस अधिक बळकटी मिळाली आहे.
विद्यमान शस्त्रास्त्रांमध्ये किती सुधारणा करण्यात आल्या?
नवीन शस्त्रास्त्रांचा समावेश करण्यासोबतच, विद्यमान प्रणाली अपडेट करणे हे देखील अत्यंत महत्त्वाचे होते. गेल्या वर्षभरात, भारताने सुमारे 10 ते 12 प्रमुख प्रणालींमध्ये सुधारणा केल्या, जेणेकरून त्या अधिक शक्तिशाली आणि तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत बनवता येतील.
एसयू-30 एमकेआय लढाऊ विमाने: नवीन एव्हियोनिक्स, रडार प्रणाली आणि शस्त्रास्त्र एकत्रीकरणासह व्यापक सुधारणा.
बराक-1 पॉइंट डिफेन्स क्षेपणास्त्र प्रणाली: जहाजविरोधी आणि विमानविरोधी क्षमता वाढवण्यासाठी अपडेट केली.
एस-400 हवाई संरक्षण प्रणाली: सर्वसमावेशक वार्षिक देखभाल आणि अतिरिक्त क्षेपणास्त्रांच्या समावेशाद्वारे अपडेट केली.
टी-90 रणगाडे: नवीन नाईट साईट्स आणि फायर कंट्रोल सिस्टीम बसवून अपडेट केले.
एमआय-17 हेलिकॉप्टर्स: आयुर्मान वाढवणे आणि आधुनिकीकरण.
सक्षम/स्पायडर शस्त्रप्रणाली: पर्वतीय रडार आणि अद्ययावत आवृत्त्यांनी सुसज्ज.
पिनाका एमबीएल: रॉकेट दारुगोळ्याच्या समावेशासह, विस्तारित-पल्ल्याच्या आवृत्तीवर काम हाती घेण्यात आले.
ब्रह्मोस फायर कंट्रोल सिस्टीम: नौदलासाठी नवीन लाँचर्स आणि सुधारणा सादर करण्यात आल्या.
आमिर आणि विक्कीच्या यादीत ‘मटका किंग’, करण जौहरकडून भरभरून कौतुक-
स्वदेशी शस्त्रास्त्रांवर भर
बहुतांश खरेदी आणि आधुनिकीकरणाची कामे ही ‘मेड इन इंडिया’ (Made in India) किंवा ‘भारतीय बनावटीची’ (Indian-Designed) या श्रेणींतर्गत करण्यात आली. ‘ब्रह्मोस’, ‘पिनाका’, ‘आकाश’, ‘तेजस’ आणि ‘नागास्त्र’ ड्रोन यांसारख्या स्वदेशी प्रणालींना आता जगभरातून मागणी येत आहे. ‘ऑपरेशन सिंदूर’नंतर भारतीय शस्त्रास्त्रांची जागतिक मागणी प्रचंड वाढली, ज्यामुळे शस्त्रास्त्रांच्या निर्यातीतही लक्षणीय वाढ झाली.