World Book and Copyright Day : आज ‘जागतिक पुस्तक दिन’. साहित्याचा उत्सव साजरा करण्याचा आणि लेखकांच्या हक्कांचा (Copyright) सन्मान करण्याचा दिवस. पण साहित्याच्या या जगात कधीकधी शब्दांची अशी काही लढाई जुंपते की, संपूर्ण जगाचं लक्ष त्याकडे वेधलं जातं. अशीच एक रंजक आणि गाजलेली गोष्ट आहे जगप्रसिद्ध लेखक डॅन ब्राउन आणि त्यांच्या ‘द दा विंची कोड’ या कादंबरीची. साहित्याच्या इतिहासातील सर्वात गाजलेला हा वाद नेमका काय होता ज्याने ‘कॉपीराइट’ या शब्दाची व्याख्याच बदलून टाकली त्याबद्दल जाणून घेऊया…
पुस्तक दिन आणि कॉपी राईट दिन का साजरा करतो ?
सर्वात आधी जाणून घेऊया, की पुस्तक दिन आणि कॉपी राईट दिन 23 एप्रिललाच का? तर, 1995 मध्ये युनेस्कोने या दिवसाची निवड केली. महान लेखक विल्यम शेक्सपिअर यांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी आजचा दिवस निवडण्यात आला. विशेष म्हणजे, यंदा 2026 मध्ये मोरोक्कोमधील ‘रबात’ या शहराला ‘जागतिक पुस्तक राजधानी’चा मान मिळाला आहे.
यशाचं शिखर आणि चोरीचा आरोप
2003 मध्ये डॅन ब्राउन यांची ‘द दा विंची कोड’ ही कादंबरी आली आणि जगभरात तिने वादळ निर्माण केलं. रहस्य, इतिहास आणि धर्माची सांगड घालणाऱ्या या पुस्तकाच्या लाखो प्रती विकल्या गेल्या. पण या यशाच्या लाटेसोबतच एक वादाचं वादळही आलं. वाचकांना खिळवून ठेवणारी ही कथा अल्पावधीतच लोकप्रिय झाली आणि त्यावर भव्य चित्रपटही बनला. मात्र, यशाच्या या शिखरावर असतानाच डॅन ब्राउन यांच्यावर ‘साहित्यिक चोरी’चा गंभीर आरोप झाला. 1982 मध्ये ‘द होली ब्लड अँड द होली ग्रेल’ लिहिणाऱ्या मायकल बेजेंट आणि रिचर्ड ली या लेखकांनी दावा केला की, ब्राउन यांनी त्यांच्या संशोधनातील मूळ कल्पना आणि संकल्पना चोरल्या आहेत.
वादाचं मूळ: एक पुस्तक आणि अफाट यश
1982 मध्ये ‘द होली ब्लड अँड द होली ग्रेल’ लिहिणाऱ्या मायकल बेजेंट आणि रिचर्ड ली या दोन लेखकांनी डॅन ब्राउन यांच्यावर थेट चोरीचा आरोप केला. त्यांचा दावा होता की, “ब्राउन यांनी आमच्या पुस्तकातील मूळ संशोधन आणि मध्यवर्ती कल्पना परवानगीशिवाय चोरली आहे.”
द दा विंची कोड पुस्तकाचे लेखक डॅन ब्राउन.
न्यायालयात घुमली शब्दांची गाज
यानंतर हे प्रकरण लंडनच्या न्यायालयात पोहोचले. एकीकडे मूळ संशोधन चोरल्याचा दावा करणारे लेखक होते, तर दुसरीकडे विचार आणि संकल्पना कुणाची खासगी मालमत्ता नसून ती सर्वांसाठी खुली असते, असा युक्तिवाद करणारे डॅन ब्राउन होते. संपूर्ण साहित्य विश्वाचं लक्ष या निकालाकडे लागलं होतं, कारण हा केवळ एका पुस्तकाचा प्रश्न नव्हता, तर लेखकाच्या सर्जनशील स्वातंत्र्याचा प्रश्न होता.
2026 मध्ये ब्रिटिश न्यायालयाने यावर ऐतिहासिक निकाल दिला. न्यायालयाने डॅन ब्राउन यांच्या बाजूने निकाल देताना कॉपीराइट कायद्याचा एक मूलभूत सिद्धांत मांडला ज्यात “कल्पनांवर कोणाचाही अधिकार नसतो, मात्र ती कल्पना तुम्ही कशी मांडता (अभिव्यक्ती), त्यावर तुमचा हक्क असतो.” ब्राउन यांनी जुन्या संदर्भांचा वापर केला असला, तरी त्यांची मांडणी आणि शैली ही पूर्णपणे स्वतंत्र आणि नवी होती, असे न्यायालयाने स्पष्ट केले. न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे जगभर चर्चा सुरू झाली. काहींनी या निर्णयाचे समर्थन केले, कारण त्यांच्या मते यामुळे सर्जनशील स्वातंत्र्याला चालना मिळाली, तर इतरांनी याला विरोध केला आणि यामुळे मूळ लेखकांच्या हक्कांना बाधा येऊ शकते असा युक्तिवाद केला.
पण आज आपण 2026 मध्ये हा दिवस साजरा करत असताना या वादाचं महत्त्व अधिक वाढलं आहे. आज इंटरनेट आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मुळे एखादी गोष्ट सेकंदात ‘कॉपी’ करणं सोपं झालंय. गूगल बुक्ससारख्या प्रकरणांनी या वादाला आता डिजिटल वळण दिलं आहे. ज्ञानाचा मुक्त प्रसार आणि लेखकांचे आर्थिक हक्क यामध्ये संतुलन राखणं, हे आजच्या जगासमोरचं सर्वात मोठं आव्हान आहे.
द दा विंची कोड’चा हा वाद आपल्याला एकच धडा शिकवतो की, पुस्तकं ही केवळ कागदाची पानं नसून ती लेखकाच्या कष्टाची कमाई आहेत. या जागतिक पुस्तक दिनी आपण केवळ वाचनाचा आनंद घेऊया असं नाही, तर लेखकाच्या सर्जनशील हक्कांचा (Copyright) सन्मान करण्याची प्रतिज्ञाही करूया! कारण… विचार मुक्त असले, तरी त्यांची मांडणी अनमोल असते!