Impact of Cyclone ‘Dolphin’ on India’s Monsoon : चीनच्या पूर्व किनारपट्टीवर धडकलेल्या ‘डॉल्फिन’ या शक्तिशाली चक्रीवादळाने मोठे नुकसान घडवून आणले असतानाच त्याचे अप्रत्यक्ष परिणाम भारताच्या मान्सूनवरही होऊ शकतात, अशी शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. झेजियांग प्रांतातील युहुआनजवळ 9 ऑगस्ट रोजी हे चक्रीवादळ ताशी सुमारे 151 किलोमीटर वेगाने धडकले. मुसळधार पाऊस, पूरस्थिती आणि वादळी वाऱ्यांमुळे चीनमध्ये दहा लाखांहून अधिक नागरिकांना सुरक्षितस्थळी हलवावे लागले. मात्र भारतासाठी महत्त्वाची बाब म्हणजे हे चक्रीवादळ नव्हे, तर सध्या प्रशांत महासागरात निर्माण झालेली अत्यंत सक्रिय आणि अस्थिर वातावरणीय परिस्थिती आहे.
उपग्रह चित्रांनुसार उष्णकटिबंधीय आणि पश्चिम प्रशांत महासागरात सध्या एकापाठोपाठ अनेक हवामान प्रणाली सक्रिय आहेत. या वाढत्या हालचालींमुळे जागतिक वातावरणीय प्रवाहांमध्ये बदल होत असून त्याचा परिणाम भारतीय मान्सूनवर होत असल्याचे मानले जात आहे. विशेषतः ‘एल निनो’सदृश परिस्थितीमुळे प्रशांत महासागराच्या दिशेने ढगनिर्मिती आणि उर्ध्वगामी हवेचा प्रवाह अधिक केंद्रित होत आहे. त्यामुळे भारतीय महासागर आणि भारतीय उपखंडावरील पावसासाठी आवश्यक असलेली वातावरणीय ऊर्जा कमी पडत आहे. याचा थेट परिणाम मान्सूनच्या ताकदीवर होत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
भारतीय मान्सूनसाठी बंगालचा उपसागर हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग मानला जातो. याच भागात कमी दाबाची क्षेत्रे आणि पावसाला चालना देणाऱ्या हवामान प्रणाली निर्माण होतात. मात्र सध्या बंगालच्या उपसागरात ढगांचे प्रमाण कमी दिसत असून नव्या कमी दाबाच्या प्रणालींची निर्मितीही अपेक्षित वेगाने होत नसल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे. त्यामुळे देशभरात पाऊस देणाऱ्या संघटित हवामान प्रणालींची संख्या घटली असून अनेक भागांमध्ये मान्सून काहीसा कमकुवत झाल्याचे चित्र दिसत आहे.
कंस आणि रावण मुस्लिम नव्हते; धर्मावर भाष्य करताना आदिल हुसैन यांची परखड भूमिका
तथापि, प्रशांत महासागरातील हालचाली नेहमीच भारतीय मान्सूनसाठी प्रतिकूल ठरतात असे नाही. अनेकदा पश्चिम उत्तर प्रशांत महासागरातील हवामानातील व्यत्यय पुढे बंगालच्या उपसागरात पोहोचून कमी दाबाची क्षेत्रे निर्माण होण्यास मदत करतात. संशोधनानुसार भारतातील मान्सून काळातील एक तृतीयांशपेक्षा अधिक कमी दाबाच्या प्रणालींची निर्मिती अशा वातावरणीय प्रक्रियांमधून होत असते. त्यामुळे सध्याची परिस्थिती काहीशी गुंतागुंतीची मानली जात आहे. एकीकडे प्रशांत महासागरातील वाढती हालचाल भविष्यात बंगालच्या उपसागरात नवीन हवामान प्रणाली निर्माण करू शकते, तर दुसरीकडे ‘एल निनो’सदृश वातावरण भारतीय मान्सूनला दबावाखाली ठेवत आहे.
सध्या भारतातील अनेक भागांमध्ये मान्सूनच्या ढगांचे प्रमाण घटले आहे. विशेषतः बंगालच्या उपसागरावर आणि काही अंतर्गत भागांवर ढगांची घनता कमी झाल्याचे दिसून येत आहे. परिणामी काही राज्यांमध्ये पावसाने विश्रांती घेतल्याचे चित्र आहे. मान्सून पूर्णपणे निष्क्रिय झालेला नसला तरी त्याचा वेग आणि प्रभाव काही प्रमाणात कमी झाल्याचे जाणवत आहे.
आता हवामान तज्ज्ञांचे लक्ष प्रशांत महासागरातील या सक्रिय वातावरणीय घडामोडींवर केंद्रित झाले आहे. या हालचालींमुळे बंगालच्या उपसागरात नवीन कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण झाल्यास भारतातील मान्सूनला पुन्हा बळ मिळू शकते. मात्र ‘एल निनो’चा प्रभाव कायम राहिला, तर मान्सूनवरील दबाव वाढण्याची आणि पावसात आणखी खंड पडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे पुढील काही आठवड्यांत प्रशांत महासागरातील घडामोडी आणि बंगालच्या उपसागरातील परिस्थिती भारतीय मान्सूनचा पुढील प्रवास ठरवणार असल्याचे हवामान तज्ज्ञांचे मत आहे.