Connection between Rishi Panchami festival and women’s menstruation Find out the details : राज्यामध्ये सोमवारी ठिक ठिकाणी गणपती बाप्पांचं आगमन झालं आहे. त्यानंतर आज दुसरा दिवस आजच्या दिवशी हिंदु धर्माच्या परंपरांनुसार गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजे पंचमीला ऋषिपंचमी हा सण साजरा केला जातो. मात्र तुम्हाला माहितीये का या सणाच्या परंपरा आणि अख्यायिकांनुसार हा सण महिलांच्या मासिक पाळीशी संबंधित असल्याचं सांगितलं जात. मात्र असं का आणि ऋषिपंचमी सणाचं महिलांच्या मासिक पाळीशी काय कनेक्शन? जाणून घ्या सविस्तर…
ऋषी पंचमीच्या कथेत काय सांगितले आहे?
प्रचलित व्रतकथेनुसार, उत्तंक नावाचे ब्राह्मण, त्यांची पत्नी सुशीला आणि त्यांची मुलगी यांचा उल्लेख आढळतो. कथेनुसार, पूर्वजन्मात मासिक पाळीच्या काळात अनवधानाने पारंपरिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यामुळे त्यांच्या मुलीला काही त्रास सहन करावा लागला. त्यानंतर ऋषी पंचमीचे व्रत केल्याने त्या कथित दोषातून तिची मुक्तता झाली, अशी मान्यता आहे. मात्र, ही कथा धार्मिक परंपरा आणि प्राचीन सामाजिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. या कथेला महिलांचे शरीर किंवा मासिक पाळी वैज्ञानिकदृष्ट्या अशुद्ध असल्याचा पुरावा मानता येणार नाही.
मासिक पाळीचा उल्लेख का करण्यात आला आहे?
पूर्वीच्या काळात स्वच्छ पाणी, सुरक्षित सॅनिटरी साधने आणि आरोग्यविषयक सुविधा सहज उपलब्ध नव्हत्या. त्यामुळे मासिक पाळीच्या काळात महिलांना घरकामातून विश्रांती मिळावी, यासाठी काही सामाजिक नियम तयार झाले असावेत. कालांतराने या नियमांना धार्मिक शुद्धता आणि दोष यांसारख्या संकल्पनांची जोड मिळत गेली. मात्र, विज्ञानानुसार मासिक पाळी ही महिलांच्या शरीरात घडणारी एक सामान्य जैविक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे महिला अपवित्र ठरत नाही. म्हणूनच ऋषी पंचमीची कथा समजून घेताना तिचा धार्मिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ लक्षात घेणे गरजेचे आहे. या कथेमुळे कोणत्याही महिलेच्या मनात अपराधीपणाची भावना निर्माण होऊ नये.
ऋषी पंचमीचे व्रत केवळ महिलाच करू शकतात का?
ऋषी पंचमीचे व्रत महिलांमध्ये अधिक प्रचलित आहे. मात्र, सप्तऋषींची पूजा केवळ महिलांनीच करावी, अशी सार्वत्रिक धार्मिक बंधने मानली जात नाहीत. पुरुषदेखील कश्यप, अत्री, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी आणि वसिष्ठ या सप्तऋषींचे स्मरण व पूजन करू शकतात. अनेक कुटुंबांमध्ये पती-पत्नी किंवा संपूर्ण कुटुंब एकत्र येऊन सप्तऋषींबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करते.
आजच्या काळात ऋषी पंचमीचा अर्थ काय?
ऋषी पंचमीला केवळ मासिक पाळीशी संबंधित कथित दोषांपुरते मर्यादित करणे, या दिवसाच्या व्यापक संदेशाला कमी लेखण्यासारखे आहे. हा दिवस ज्ञान देणाऱ्या ऋषींचा सन्मान करण्याचा, आपल्या जाणत्या-अजाणत्या चुकांचा विचार करण्याचा आणि जीवनात शिस्त आणण्याचा एक प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. एखाद्या महिलेला आरोग्याच्या समस्या, गर्भावस्था, मासिक पाळी किंवा औषधोपचारांमुळे उपवास करता येत नसेल, तर तिने अपराधी वाटून घेण्याची गरज नाही. ती श्रद्धेने सप्तऋषींचे स्मरण करू शकते, दीपदान करू शकते किंवा ऋषी पंचमीची कथा वाचू शकते.
टीप – हा लेखातून लेट्सअप मराठीला कोणताही भेदभाव, भीती किंवा माणुसकीला धोका निर्माण करायचा नाही. तसेच ही केवळ अख्यायिका आणि धार्मिक परंपरा असल्याचं या लेखात म्हटलं आहे. श्रद्धेचा उद्देश भीती निर्माण करणे नसून, विवेक, कृतज्ञता आणि आत्मचिंतन जागृत करणे हा असायला हवा.