What Is Pushy Parenting : आजच्या स्पर्धात्मक युगात आपल्या मुलाने प्रत्येक क्षेत्रात यशस्वी व्हावे, अशी प्रत्येक पालकाची इच्छा असते. मात्र, ही अपेक्षा जेव्हा मुलांवर सततचा ताण आणि दडपण निर्माण करू लागते, तेव्हा त्याला मानसशास्त्रीय भाषेत ‘पुशी पेरेंटिंग’ (Pushy Parenting) असे म्हटले जाते. मुलांच्या हितासाठी केले जाणारे अति मार्गदर्शन अनेकदा त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर, आत्मविश्वासावर आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासावर नकारात्मक परिणाम करू शकते.
पुशी पेरेंटिंग म्हणजे नेमकं काय?
शिस्त, यश किंवा उज्ज्वल भवितव्याच्या नावाखाली अनेक पालक नकळत आपल्या अपेक्षा मुलांवर लादतात. अशा वेळी मूल स्वतःच्या आनंदासाठी किंवा आवडीसाठी शिकत नाही, तर केवळ पालकांना खूश करण्यासाठी किंवा त्यांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी धडपडत राहते. बाहेरून ही मुले यशस्वी दिसत असली, तरी आतून ती सतत तणाव, भीती आणि असुरक्षिततेचा सामना करत असतात.
सतत ‘टॉप’ करण्याच्या अपेक्षेचे दुष्परिणाम
अनेक पालकांना आपल्या मुलाने प्रत्येक परीक्षेत, स्पर्धेत किंवा उपक्रमात अव्वल यावे, अशी अपेक्षा असते. मुलांनी चांगले गुण मिळवले तरी प्रथम क्रमांक न आल्यास त्यांना रागावले जाते किंवा कमी लेखले जाते. त्यामुळे मुलांच्या मनात अपयशाची भीती निर्माण होते. हळूहळू त्यांना स्वतःच्या मेहनतीपेक्षा फक्त निकालालाच महत्त्व असल्याची भावना निर्माण होते आणि ते सतत यशाच्या दबावाखाली जगू लागतात.
मुलांच्या आवडी-निवडींकडे दुर्लक्ष
प्रत्येक मुलाची क्षमता आणि आवड वेगळी असते. एखाद्या मुलाला खेळ, संगीत, चित्रकला किंवा इतर सर्जनशील क्षेत्रांत रस असू शकतो. मात्र, पालकांनी स्वतःच्या अपेक्षांनुसार करिअरची दिशा ठरवून ती मुलांवर लादल्यास त्यांच्या नैसर्गिक गुणवत्तेचा विकास खुंटू शकतो. अशा परिस्थितीत अनेक मुले स्वतःची स्वप्ने आणि आवडी विसरून जातात.
सततच्या तुलनेमुळे आत्मविश्वास खचतो
‘पहा, अमुक मुलाला किती चांगले गुण मिळाले’, ‘तो किती हुशार आहे’ अशा प्रकारच्या तुलनांचा मुलांच्या मनावर खोल परिणाम होतो. अशा तुलना त्यांच्या आत्मविश्वासाला तडा देतात, न्यूनगंड निर्माण करतात आणि स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका निर्माण करतात. परिणामी, मुलांचा भावनिक विकासही प्रभावित होतो.
स्वतंत्र निर्णयक्षमता कमी होते
मुलांच्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या गोष्टीचा निर्णय जर पालकच घेत असतील, तर मुलांना स्वतः विचार करून निर्णय घेण्याची सवय लागत नाही. मित्रांची निवड, छंद, अभ्यास किंवा दैनंदिन आयुष्यातील छोटे निर्णयही इतरांवर अवलंबून राहून घेण्याची प्रवृत्ती त्यांच्यात विकसित होऊ शकते. याचा परिणाम त्यांच्या आत्मनिर्भरतेवर आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासावर होतो.
पालकांनी काय करावे?
मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, मुलांना योग्य दिशा देणे आवश्यक आहे; मात्र त्यांच्यावर अपेक्षांचे ओझे टाकणे टाळले पाहिजे. मुलांना स्वतःचे निर्णय घेण्याची संधी द्या, त्यांच्या मतांचा आदर करा आणि त्यांच्या आवडी-निवडी समजून घ्या. केवळ यशाचेच नव्हे, तर त्यांच्या प्रामाणिक प्रयत्नांचेही कौतुक करा. चुका करण्याची आणि त्यातून शिकण्याची मोकळीक दिल्यास मुलांचा आत्मविश्वास आणि मानसिक ताकद अधिक वाढते.
मुलांचे बालपण ही केवळ यशाच्या शर्यतीची तयारी नसून, आनंद, जिज्ञासा आणि आत्मविश्वासाने भरलेला प्रवास असावा. त्यामुळे पालकांनी मार्गदर्शकाची भूमिका निभावताना मुलांवर दबाव टाकण्याऐवजी त्यांना समजून घेण्याचा आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला फुलू देण्याचा प्रयत्न करणे, हीच खऱ्या अर्थाने उत्तम पालकत्वाची ओळख ठरते.