31 percent of families Not Interested For Diwali Shopping Survey : दिवाळी म्हटलं की नवीन कपडे, दागिने, गॅजेट्स आणि घरासाठी नवी खरेदी आलीच. मात्र, यंदा महागाईच्या पार्श्वभूमीवर ग्राहक खरेदी करताना हात आखडता घेण्याची शक्यता आहे. शहरी भारतातील 31 टक्के कुटुंबांनी ऐच्छिक खरेदीची कोणतीही योजना नसल्याचं सर्वेक्षणातून समोर आलं आहे. यंदा सणासुदीच्या खरेदीसाठी शहरी कुटुंबांचा सरासरी खर्च 20 हजार रुपये राहण्याचा अंदाज असून, एकूण खर्चातही गेल्या वर्षाच्या तुलनेत 6 टक्क्यांची घट होऊ शकते. म्हणजेच, दिवाळीचा उत्साह कायम असला, तरी यंदा ग्राहकांचं लक्ष खरेदीपेक्षा बजेट सांभाळण्यावर अधिक असणार आहे.
नेमका सर्व्हे काय सांगतो?
LocalCircles या संस्थेने 307 जिल्ह्यांतील शहरी ग्राहकांकडून 67 हजारांहून अधिक प्रतिसाद घेऊन हे सर्वेक्षण केलं. त्यानुसार, 57 टक्के शहरी कुटुंबं कपडे, गॅजेट्स, घरगुती वस्तू आणि भेटवस्तूंसारख्या ऐच्छिक खरेदीवर खर्च करण्याच्या विचारात आहेत. दुसरीकडे, 31 टक्के कुटुंबांनी अशा खरेदीची कोणतीही योजना नसल्याचं सांगितलं, तर उर्वरित कुटुंबांपैकी काहींनी अद्याप आपलं बजेट निश्चित केलेलं नाही.
यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, सणासुदीला खरेदी करण्याची इच्छा असली, तरी प्रत्येक कुटुंबाला मनासारखा खर्च करता येईलच असं नाही. घरभाडं, किराणा, वीजबिल, मुलांची शाळेची फी, ईएमआय आणि इतर नियमित खर्च भागवल्यानंतर खरेदीसाठी किती पैसे शिल्लक राहतात, याचं गणित अनेकांना मांडावं लागत आहे.
यंदा दिवाळीच्या खरेदीवर ग्राहकांचा हात आखडता का?
दिवाळीच्या खरेदीवर परिणाम करणाऱ्या प्रमुख घटकांमध्ये महागाई आणि वाढत्या घरखर्चाचा समावेश होतो. दैनंदिन गरजांच्या वस्तूंसाठी अधिक पैसे खर्च करावे लागत असतील, तर नवीन कपडे, मोबाइल, फर्निचर किंवा इतर महागड्या वस्तूंची खरेदी पुढे ढकलण्याचा निर्णय ग्राहक घेऊ शकतात.
त्यातच कर्जाचे हप्ते आणि इतर आर्थिक जबाबदाऱ्यांमुळेही कुटुंबांच्या खर्चाचं नियोजन बदलू शकतं. त्यामुळे यंदा केवळ वस्तूंची आवड किंवा सणासुदीची ऑफर पाहून खरेदी करण्याऐवजी, ती वस्तू किती आवश्यक आहे आणि त्यासाठी किती खर्च करणं परवडेल, याचा विचार ग्राहक करत असल्याचं सर्वेक्षणातून दिसतं.
महागाईचा फटका; खिशावर वाढता ताण
सर्वेक्षणात नमूद केलेल्या सरकारी आकडेवारीनुसार, किरकोळ महागाईचा दर ऑगस्टमधील 4.83 टक्क्यांवरून सप्टेंबरमध्ये 5.54 टक्क्यांवर पोहोचला. अन्नधान्य आणि खाद्यपदार्थांच्या महागाईचा दरही सप्टेंबरमध्ये 7.74 टक्के होता. त्यामुळे किराणा, भाजीपाला आणि इतर दैनंदिन गरजांवर होणारा खर्च कुटुंबांच्या बजेटवर परिणाम करू शकतो.
याशिवाय, रिझर्व्ह बँकेने 7 ऑक्टोबर रोजी रेपो दरात 0.25 टक्क्यांची वाढ करून तो 5.50 टक्के केला. या वाढीचा परिणाम बँकांच्या कर्जदरांवर झाल्यास काही कर्जदारांचा आर्थिक भार वाढू शकतो. परिणामी, सणासुदीच्या खरेदीसाठी स्वतंत्र बजेट ठेवताना ग्राहकांना अधिक काळजी घ्यावी लागू शकते.
किती खर्च करणार शहरी भारतीय?
सर्वेक्षणानुसार, सणासुदीच्या खरेदीसाठी 18 टक्के शहरी कुटुंबं 10 हजार रुपयांपेक्षा कमी खर्च करण्याची शक्यता आहे. 15 टक्के कुटुंबांचं बजेट 10,001 ते 25 हजार रुपये, तर 9 टक्के कुटुंबांचं बजेट 25,001 ते 50 हजार रुपये आहे. आणखी 6 टक्के कुटुंबं 50 हजार ते 1 लाख रुपये खर्च करण्याच्या विचारात आहेत. दुसरीकडे, 9 टक्के कुटुंबांनी 1 लाख ते 10 लाख रुपयांपर्यंत खर्च करण्याची योजना व्यक्त केली आहे, तर 12 टक्के कुटुंबांनी अद्याप बजेट ठरवलेलं नाही. विशेष म्हणजे, 31 टक्के कुटुंबं ऐच्छिक खरेदी करणार नसल्याचं सांगतात. मात्र, शहरी कुटुंबं सरासरी 20 हजार रुपये खर्च करतील, याचा अर्थ प्रत्येक कुटुंबाचा खर्च तेवढाच असेल असं नाही. हा सर्वेक्षणातून समोर आलेला सरासरी खर्चाचा अंदाज आहे. प्रत्यक्ष खर्च कुटुंबाचं उत्पन्न, गरजा आणि खरेदीच्या नियोजनानुसार बदलू शकतो.
दागिन्यांपेक्षा कपडे, घरगुती वस्तू आणि प्रवासाला पसंती
यंदाच्या दिवाळीत ग्राहक कोणत्या वस्तूंवर खर्च करण्यास प्राधान्य देत आहेत, याचं चित्रही सर्वेक्षणातून समोर आलं आहे. खरेदीची योजना असलेल्या कुटुंबांपैकी 72 टक्के कुटुंबं कपडे, पादत्राणं आणि अॅक्सेसरीजवर खर्च करण्याच्या विचारात आहेत. घरगुती उपकरणं आणि फर्निचरसारख्या वस्तू खरेदी करण्याची योजना 45 टक्के कुटुंबांनी व्यक्त केली आहे. इतक्याच, म्हणजे 45 टक्के कुटुंबांनी प्रवास आणि सुट्ट्यांसाठी खर्च करण्याची तयारी दर्शवली आहे.
याशिवाय, 39 टक्के कुटुंबं खाद्यपदार्थ आणि भेटवस्तूंवर खर्च करू शकतात. मोबाइल फोन, ग्राहक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि गॅजेट्स या प्रत्येक श्रेणीत 22 टक्के कुटुंबांनी खरेदीची इच्छा व्यक्त केली आहे. घराचं नूतनीकरण किंवा इंटिरियरसाठीही 22 टक्के कुटुंबं खर्च करण्याच्या विचारात आहेत. तर 10 टक्के कुटुंबांनी कार किंवा दुचाकी खरेदीची योजना आखली आहे.
दागिन्यांच्या खरेदीला मात्र तुलनेने कमी पसंती दिसत आहे. सर्वेक्षणानुसार, केवळ 6 टक्के कुटुंबं दागिने खरेदी करण्याच्या विचारात आहेत. सोन्या-चांदीच्या किमती आणि एकूण बजेटचा विचार करता, काही कुटुंबं दागिन्यांची खरेदी पुढे ढकलू शकतात. मात्र, हा सर्वेक्षणातील खरेदीचा कल आहे; प्रत्यक्ष विक्री किती होईल, हे त्यावरून निश्चित सांगता येत नाही.
दिवाळीच्या एकूण खर्चात 13 हजार कोटींची घट
LocalCircles च्या अंदाजानुसार, 2026 मध्ये शहरी कुटुंबांचा एकूण सणासुदीचा खर्च 1.97 लाख कोटी रुपये राहण्याची शक्यता आहे. 2025 मध्ये हा खर्च 2.10 लाख कोटी रुपये होता. म्हणजेच, यंदा सुमारे 13 हजार कोटी रुपयांची घट होण्याचा अंदाज आहे. गेल्या वर्षी 22 सप्टेंबरपासून लागू झालेल्या GST 2.0 अंतर्गत करदरांमधील कपातीमुळे काही वस्तूंच्या खरेदीला चालना मिळाली होती. यंदा ग्राहकांच्या खर्चावर महागाई आणि घरखर्चाचा दबाव असताना, एकूण सणासुदीच्या खर्चात घट होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. मात्र, हा सर्वेक्षणावर आधारित अंदाज आहे. प्रत्यक्ष खर्चावर बाजारातील मागणी, सवलती, ग्राहकांचं उत्पन्न आणि खरेदीचे अंतिम निर्णय यांचाही परिणाम होऊ शकतो.
दिवाळीची खरेदी बचतीच्या पैशांतून
सणासुदीची खरेदी करण्यासाठी पैसे कुठून आणले जाणार, हा मुद्दाही महत्त्वाचा आहे. सर्वेक्षणानुसार, ऐच्छिक खरेदीची योजना असलेल्या 83 टक्के कुटुंबांनी या खर्चासाठी बचतीचा काही ना काही भाग वापरण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. यापैकी 18 टक्के कुटुंबं सणासुदीच्या बजेटपैकी 25 ते 50 टक्के रक्कम बचतीतून खर्च करण्याच्या विचारात आहेत. तर 16 टक्के कुटुंबांनी संपूर्ण खरेदी बचतीच्या पैशांतून करण्याची शक्यता व्यक्त केली. याउलट, 17 टक्के कुटुंबं केवळ आपल्या उत्पन्नातून खर्च करण्याच्या विचारात आहेत आणि बचतीला हात लावणार नाहीत.
बचतीतून खरेदी केल्यामुळे नव्याने कर्ज घेण्याची गरज कमी होऊ शकते. मात्र, सणासुदीसाठी बचतीचा मोठा भाग खर्च झाल्यास वैद्यकीय गरजा, अचानक उद्भवणारे खर्च किंवा भविष्यातील आर्थिक उद्दिष्टांसाठी उपलब्ध रक्कम कमी होऊ शकते. त्यामुळे खरेदीचं बजेट ठरवताना या बाबींचाही विचार करणं महत्त्वाचं ठरतं.
ग्राहकांचा खरेदीचा प्राधान्यक्रम बदलतोय
सणासुदीच्या काळात ऑनलाइन आणि ऑफलाइन बाजारपेठांमध्ये सवलतींचा वर्षाव होत असला, तरी ग्राहक प्रत्येक ऑफरचा लाभ घेतीलच असं नाही. महागड्या वस्तू खरेदी करण्यापूर्वी गरज, किंमत आणि उपलब्ध बजेट यांची तुलना करण्याकडे ग्राहकांचा कल असू शकतो. Counterpoint Research च्या अंदाजानुसार, यंदा सणासुदीच्या काळात स्मार्टफोनच्या विक्रीचं प्रमाण गेल्या वर्षाच्या तुलनेत 12 टक्क्यांनी कमी होऊ शकतं; मात्र विक्रीचं एकूण मूल्य वाढण्याची शक्यता आहे. यावरून ग्राहक खरेदी पूर्णपणे थांबवत आहेत, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याऐवजी, किती खर्च करायचा आणि कोणत्या वस्तूंना प्राधान्य द्यायचं, याचा विचार करून खरेदीचे निर्णय घेतले जाऊ शकतात.
यंदाची दिवाळी खरेदीपेक्षा बजेट सांभाळण्याची
यंदाच्या दिवाळीत खरेदीचा उत्साह पूर्णपणे ओसरलेला नाही. मात्र ग्राहकांचा खर्च करण्याचा दृष्टिकोन बदलताना दिसत आहे. कपडे, घरगुती वस्तू आणि प्रवासाला पसंती असली, तरी दागिने आणि महागड्या गॅजेट्सच्या खरेदीबाबत अनेक कुटुंबं अधिक सावध राहू शकतात. एकीकडे सवलती ग्राहकांना आकर्षित करत आहेत, तर दुसरीकडे महागाई आणि वाढता घरखर्च त्यांना बजेटचा विचार करायला भाग पाडत आहेत.
दिवाळी साजरी करायची, पण त्यासाठी बचतीला किती हात लावायचा, हा प्रश्न यंदा महत्त्वाचा ठरणार आहे. त्यामुळे यंदाच्या सणासुदीच्या बाजारपेठेत केवळ किती खरेदी होते, हेच नव्हे, तर ग्राहक कोणत्या वस्तूंना प्राधान्य देतात आणि खर्चासाठी बचतीचा किती वापर करतात, हेही महत्त्वाचं ठरेल. अखेर, यंदाच्या दिवाळीत ग्राहकांसाठी खरा कस असेल तो सणाचा आनंद कायम ठेवत आर्थिक गणितही सांभाळण्याचा!