Salaam Bombay Foundation : भारत सरकारच्या प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार कार्यालयांतर्गत कार्यरत असलेल्या पुणे नॉलेज क्लस्टरने, सलाम बॉम्बे फाउंडेशनच्या सहकार्याने, 30 जानेवारी 2026 रोजी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ येथे EduConclave 3.0 चे आयोजन केले. या दोन दिवसीय परिषदेत शिक्षक, धोरणकर्ते आणि STEM क्षेत्रातील तज्ज्ञ एकत्र आले आणि भारतातील STEM शिक्षणासाठी नव्या व व्यावहारिक पद्धतींवर चर्चा केली. या कार्यक्रमात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि शून्य-खर्चावर आधारित गेम-आधारित शिक्षण (Zero-Cost Game-Based Learning) यांवरील प्रत्यक्ष कार्यशाळा, भविष्यासाठी सज्ज वर्गखोल्या उभारण्यावर पॅनल चर्चा, तसेच उदयोन्मुख शैक्षणिक तंत्रज्ञान सादर करणारे STEM प्रदर्शन यांचा समावेश होता.
EduConclave 3.0 चे एक प्रमुख आकर्षण म्हणजे TechVision—विद्यार्थ्यांनी साकारलेले तंत्रज्ञान प्रदर्शन. सरकारी आणि सरकारी अनुदानित शाळांमधील विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष जीवनातील समस्यांवर उपाय सुचवणारे प्रकल्प सादर केले. मुंबई, पुणे आणि नाशिक येथील 25 हून अधिक शाळांमधील 750 पेक्षा अधिक विद्यार्थ्यांनी रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि इतर नव्या तंत्रज्ञान क्षेत्रांतील 100 हून अधिक प्रकल्प विकसित केले. यापैकी सर्वोत्तम 14 प्रकल्प परिषदेत सादर करण्यात आले. या प्रदर्शनाला पुण्यातील 19 सरकारी शाळांमधील 1000 हून अधिक विद्यार्थ्यांनी भेट दिली.
या नवकल्पनांपैकी SpoilAlert हा प्रकल्प विशेष लक्षवेधी ठरला. आयुष भोसले आणि श्रेयश बिले या विद्यार्थ्यांनी विकसित केलेला हा हातात धरण्यायोग्य फूड सेफ्टी स्कॅनर अन्न ताजे आहे की खराब झाले आहे हे ओळखतो.
कृषी विभागातील ShetiSuraksha हा प्रकल्पही विशेष ठरला. अर्जुन विश्वासराव आणि सोहम हजारे यांनी विकसित केलेला हा स्वयंचलित शेती रोबोट झाडे व मातीची स्थिती तपासतो, केवळ कोरड्या भागांनाच पाणी देतो, पावसाची नोंद घेतो, किडींपासून संरक्षण करतो आणि शेतकऱ्याच्या मोबाईलवर रिअल-टाइम माहिती पाठवतो.
इतर नवकल्पनांमध्ये SalineGuard Pro (रुग्णालयातील सलाईन पातळी शांतपणे मोजून वेळेत परिचारिकांना सूचना देणारी प्रणाली), NextGen Cart (बारकोड स्कॅन करणारी, वजन पडताळणी करणारी आणि मोबाईलवर थेट बिल दाखवणारी स्मार्ट शॉपिंग ट्रॉली), Poll Wizard (सुरक्षित, डुप्लिकेट-फ्री डिजिटल मतदान प्रणाली), FallWatch (अपघात ओळखून तात्काळ थेट लोकेशन आपत्कालीन संपर्कांना पाठवणारी सायकल-आधारित प्रणाली) यांचा समावेश होता.
पुणे नॉलेज क्लस्टरच्या अंतरिम मुख्य कार्यकारी अधिकारी डॉ. प्रिया नगराज म्हणाल्या, “EduConclave च्या तिसऱ्या वर्षाचे यजमानपद भूषवताना आम्हाला अत्यंत आनंद होत आहे. यावर्षीचा भर शालेय शिक्षणात डिजिटल अध्यापन पद्धतींच्या समावेशावर आहे. 70 हून अधिक सहभागी आणि मोठ्या प्रमाणावर विद्यार्थी-नेतृत्वाखालील प्रदर्शन हे यावर्षीच्या परिषदेचे वैशिष्ट्य आहे. पुण्यातील शिक्षण व STEM शिक्षण परिषदांची ही परंपरा पुढेही सुरू राहो आणि ही परिषद देशभरातील शिक्षक व संस्थांसाठी एक प्रमुख व्यासपीठ ठरो, अशी आमची अपेक्षा आहे.”
इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर अॅस्ट्रोनॉमी अॅण्ड अॅस्ट्रोफिजिक्स (IUCAA) चे संचालक प्रा. रघुनाथन श्रीआनंद म्हणाले, “विद्यार्थ्यांनी स्थानिक संस्थांचा अभ्यास करावा, जवळच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभागी व्हावे आणि आत्मविश्वासाने STEM क्षेत्रातील करिअरची निवड करावी. महाराष्ट्रात स्वतःचे शास्त्रज्ञ आणि संशोधक घडवण्याची क्षमता आहे—खगोलशास्त्र आपल्याला विज्ञान हे बहुविषयक आणि अमर्याद आहे, हे शिकवते.”
मुख्य भाषण देताना प्रा. मिलिंद वाटवे, स्वतंत्र संशोधक व माजी प्राध्यापक, IISER पुणे, म्हणाले, “AI च्या जगात माहिती सहज उपलब्ध असताना, शाळांनी इंटरनेट देऊ शकत नाही ते देणे गरजेचे आहे—प्रश्न विचारण्याचे व्यासपीठ, चर्चा घडवून आणण्याची संधी, प्रत्यक्ष अनुभव आणि कुतूहलाला चालना देणारे वातावरण, मग ते ग्रामीण, आदिवासी वर्गखोल्या असोत किंवा प्रगत संशोधन क्षेत्रे.”
परिषदेबाबत बोलताना सलाम बॉम्बे फाउंडेशनचे चीफ ग्रोथ ऑफिसर आणि सीनियर व्हाइस प्रेसिडेंट – skills@school & Sports, गौरव अरोरा म्हणाले, “राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 च्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत राहून, EduConclave अनुभवाधारित आणि शोधप्रधान STEM शिक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित करते. संसाधन-अभावी पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणातील दरी कमी करण्यासाठी शालेय स्तरावर कुतूहल आणि आत्मविश्वास जोपासणे अत्यंत गरजेचे आहे. पुणे नॉलेज क्लस्टरसह आमचे सहकार्य उच्च शिक्षण आणि विज्ञान-तंत्रज्ञान क्षेत्रातील भविष्यातील करिअरच्या वाटा अधिक बळकट करेल.”
‘भूत बंगला’ चे दिग्दर्शक प्रियदर्शन यांच्या वाढदिवसानिमित्त अक्षय कुमारने उधळली कॉमेडीची धमाल
EduConclave 3.0 चा समारोप सर्व भागांतील आणि शालेय प्रणालींतील विद्यार्थ्यांना दर्जेदार STEM शिक्षणाचा समान प्रवेश मिळावा, या ठाम आवाहनासह झाला. विद्यार्थ्यांना नवकल्पना आणि शिक्षणाच्या केंद्रस्थानी ठेवून, समावेशक आणि भविष्यासाठी सज्ज शिक्षण परिसंस्था उभारण्याच्या सामूहिक बांधिलकीची या परिषदेत पुनःपुष्टी करण्यात आली.