Vijaya Mehta passes away : मराठी रंगभूमीला आधुनिक विचारांची दिशा देणाऱ्या, प्रायोगिक नाटकाला नवे आयाम प्राप्त करून देणाऱ्या आणि अभिनय-दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रात स्वतःचा वेगळा ठसा उमटवणाऱ्या ज्येष्ठ रंगकर्मी विजया मेहता यांचे वयाच्या 92व्या वर्षी निधन झाले. मुंबईतील राहत्या घरी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाची बातमी समोर येताच मराठी नाट्यविश्व, चित्रपटसृष्टी आणि कला क्षेत्रातून हळहळ व्यक्त करण्यात येत आहे. अनेक कलाकार, साहित्यिक आणि रसिकांनी सामाजिक माध्यमांतून त्यांना श्रद्धांजली अर्पण केली आहे.
मराठी रंगभूमीवर ज्यांना प्रेमाने आणि आदराने “बाई” म्हणून संबोधले जात होते, त्या विजया मेहता केवळ दिग्दर्शिका किंवा अभिनेत्री नव्हत्या, तर त्या एक विचारवंत, प्रशिक्षक आणि रंगभूमीच्या नव्या वाटा शोधणाऱ्या प्रयोगशील कलावंत होत्या. त्यांनी आपल्या कार्यातून मराठी नाटकाला केवळ व्यावसायिक चौकटीत न ठेवता त्याला बौद्धिक, सामाजिक आणि कलात्मक उंचीवर नेण्याचे काम केले.
4 नोव्हेंबर 1934 रोजी बडोदा येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे मूळ नाव विजया जयवंत होते. बालपणापासूनच साहित्य, संगीत आणि नाट्यकलेबद्दल आकर्षण असलेल्या विजयाताईंनी मुंबई विद्यापीठातून अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र विषयात पदवी शिक्षण पूर्ण केले. मात्र त्यांचे मन रंगभूमीत रमले आणि त्यांनी अभिनय व दिग्दर्शनाला जीवनकार्य म्हणून स्वीकारले.
2019 ला माती खाल्ली नसती, मुल्ला, मौलवींचा….आता भोगा पाप; मंत्री नितेश राणेंची उद्धव ठाकरेंवर जोरदार टीका
नाट्यकलेचे सखोल शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी दिल्लीतील National School of Drama येथे प्रवेश घेतला. तेथे भारतातील महान नाट्यदिग्दर्शक इब्राहिम अल्काझी यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अभिनय, दिग्दर्शन, रंगभूषा, प्रकाशयोजना आणि नाट्यभाषेचे बारकावे आत्मसात केले. पुढे याच शिक्षणाचा उपयोग करून त्यांनी मराठी रंगभूमीवर अनेक नवे प्रयोग सादर केले.
साठच्या दशकात त्यांनी ‘रंगायन’ या प्रायोगिक नाट्यचळवळीची स्थापना केली. त्या काळात व्यावसायिक नाटकांचे वर्चस्व असताना, नव्या संकल्पना, नव्या लेखनशैली आणि आधुनिक सादरीकरण यांचा पुरस्कार करणारी ही चळवळ ठरली. ‘रंगायन’ने मराठी रंगभूमीला नवे विचार दिले आणि प्रायोगिक नाटकाची एक समृद्ध परंपरा निर्माण केली.
विजया मेहता यांच्या दिग्दर्शनाची खासियत म्हणजे त्यांची अफाट तयारी, शिस्त आणि प्रत्येक तपशीलाकडे पाहण्याची दृष्टी. कलाकारांचे संवाद, रंगमंचावरील हालचाली, प्रकाशयोजना, नेपथ्य आणि नाटकाचा एकूण आशय या प्रत्येक घटकाचा त्या सखोल विचार करत असत. त्यामुळे त्यांच्या दिग्दर्शनाखाली साकारलेले प्रत्येक नाटक हे केवळ मनोरंजन न राहता एक कलात्मक अनुभव ठरत असे.
अभिनेत्री म्हणून त्यांनी ‘झुंजारराव’, ‘संशयकल्लोळ’, ‘तुझे आहे तुजपाशी’ आणि ‘सुंदर मी होणार’ यांसारख्या नाटकांत संस्मरणीय भूमिका साकारल्या. त्यांच्या अभिनयात सहजता, भावनांची खोली आणि व्यक्तिरेखेचा सूक्ष्म अभ्यास दिसून येत असे. दिग्दर्शिका म्हणून त्यांनी मराठी रंगभूमीला अनेक अजरामर कलाकृती दिल्या. ‘संध्याछाया’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘बॅरिस्टर’, ‘सावित्री’, ‘पुरुष’, ‘वाडा चिरेबंदी’ यांसारख्या नाटकांना त्यांनी नवी कलात्मक उंची मिळवून दिली. त्यांच्या सादरीकरणामुळे अनेक नाटकांना अभूतपूर्व लोकप्रियता लाभली आणि ती मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात अजरामर ठरली.
मोठी बातमी : पेट्रोलमध्ये इथेनॉल मिसळणे सध्या केवळ प्रयोग; सर्वोच्च न्यायालयात सरकारचा युक्तिवाद
त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक कलाकार घडले. विक्रम गोखले, नाना पाटेकर, नीना कुलकर्णी यांच्यासह अनेक नामवंत कलाकारांनी त्यांच्या प्रशिक्षणातून अभिनयाची शिस्त आणि रंगभूमीची मूल्ये आत्मसात केली. कलाकार घडवण्याची त्यांची पद्धत कठोर असली तरी त्यातूनच उत्कृष्ट कलावंत तयार होत असल्याचे अनेकांनी मान्य केले आहे. विजया मेहता यांचे कार्य केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित राहिले नाही. त्यांनी भारतीय नाट्यकलेला जागतिक स्तरावर नेण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.
जर्मनीसह विविध देशांमध्ये ‘मुद्राराक्षस’, ‘शाकुंतल’, ‘हयवदन’ आणि ‘नागमंडल’ यांसारख्या नाटकांचे यशस्वी प्रयोग सादर करून भारतीय रंगभूमीची वेगळी ओळख निर्माण केली. भारतीय परंपरा आणि आधुनिक नाट्यभाषा यांचा सुंदर संगम त्यांच्या सादरीकरणात पाहायला मिळत असे. रंगभूमीबरोबरच त्यांनी चित्रपट आणि दूरदर्शन क्षेत्रातही काम केले. त्यांच्या अभिनयाची आणि दिग्दर्शनाची छाप विविध माध्यमांवर उमटली. कलाक्षेत्रातील त्यांचे अनुभव आणि संघर्ष त्यांनी ‘झिम्मा : आठवणींचा गोफ’ या आत्मचरित्रातून मांडले. हे आत्मचरित्र रसिक आणि अभ्यासकांसाठी एक महत्त्वपूर्ण दस्तऐवज मानले जाते.
त्यांच्या बहुमोल योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. याशिवाय संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार, कालिदास सन्मान, विष्णुदास भावे सुवर्णपदक, पु. ल. देशपांडे पुरस्कार आणि विविध जीवनगौरव पुरस्कारांनी त्यांना गौरविण्यात आले. हे सन्मान त्यांच्या कार्याच्या व्यापक प्रभावाची साक्ष देतात.
आज विजया मेहता आपल्यात नसल्या, तरी त्यांनी मराठी रंगभूमीला दिलेली नवी दृष्टी, प्रयोगशीलतेचा वारसा आणि कलाविष्काराची समृद्ध परंपरा कायम स्मरणात राहणार आहे. त्यांच्या जाण्याने मराठी नाट्यविश्वाने एक युगप्रवर्तक व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे. मात्र त्यांनी घडवलेले कलाकार, त्यांनी सादर केलेली नाटके आणि त्यांनी रुजवलेली कलामूल्ये पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतील. मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात विजया मेहता हे नाव केवळ एका व्यक्तीचे नसून एका विचाराचे, एका चळवळीचे आणि एका सुवर्णयुगाचे प्रतीक म्हणून कायम अजरामर राहील.