दुष्काळाच्या सावटाखालील धरणांची पातळी खालावली, उजनी-जायकवाडीतून दररोज लाखो लिटर पाण्याचे बाष्पीभवन

Dam water levels have dropped in Maharashtra : महाराष्ट्रात दुष्काळाची तीव्रता वाढत असताना वाढत्या तापमानाचा थेट परिणाम राज्यातील प्रमुख धरणांच्या पाणीसाठ्यावर होताना दिसत आहे. उजनी आणि जायकवाडी या महत्त्वाच्या धरणांमधून मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचे बाष्पीभवन होत असल्याने उपलब्ध जलसाठ्यावर अतिरिक्त ताण निर्माण झाला आहे. यामुळे आगामी काळातील पाणी नियोजन आणि पाणीपुरवठ्याबाबत चिंता व्यक्त केली जात आहे.

सोलापूर जिल्ह्यातील उजनी धरणाचे पाणलोट क्षेत्र सुमारे 30 हजार हेक्टरवर पसरलेले आहे. वाढत्या तापमानामुळे या विस्तीर्ण जलसाठ्यातून दररोज मोठ्या प्रमाणावर पाण्याचे बाष्पीभवन होत आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, सध्या दररोज सुमारे 12 लाख लिटर पाणी वाफेच्या स्वरूपात कमी होत असून तापमानात आणखी वाढ झाल्यास हे प्रमाण 18 लाख लिटरपर्यंत जाण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे धरणातील उपलब्ध पाणीसाठ्यावर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

दरवर्षीच्या पाणी नियोजनात बाष्पीभवनामुळे होणारी पाण्याची घट हा महत्त्वाचा घटक मानला जातो. धरणातील उपलब्ध जलसाठा, पाण्याची आवक, पिण्याचे पाणी, शेती आणि औद्योगिक वापर यांचा विचार करताना बाष्पीभवनामुळे होणाऱ्या नुकसानीचाही विचार प्रशासनाला करावा लागतो. यंदा अनेक भागांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाल्याने ही समस्या अधिक गंभीर ठरत आहे.

सिप्लाच्या पुण्यातील गोदामावर एफडीएची मोठी कारवाई, घाऊक औषध विक्री परवाने रद्द

छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील जायकवाडी धरणावरही वाढत्या तापमानाचा परिणाम स्पष्टपणे दिसून येत आहे. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला वरच्या भागात चांगला पाऊस झाल्याने धरण जवळपास 95 टक्के भरले होते. मात्र त्यानंतर पावसाने उघडीप दिली आणि सप्टेंबरपासून वाढलेल्या तापमानामुळे बाष्पीभवनाचा वेग वाढला. परिणामी धरणातील जलसाठ्यात झपाट्याने घट होत असल्याचे चित्र आहे.

उपलब्ध माहितीनुसार, छत्रपती संभाजीनगर आणि जालना जिल्ह्यांच्या पिण्याच्या तसेच औद्योगिक गरजांसाठी जवळपास 90 दिवस पुरेल एवढ्या पाण्याचे बाष्पीभवन झाल्याचे सांगितले जात आहे. त्यामुळे जायकवाडीच्या भविष्यातील जलसाठ्याबाबत चिंता वाढली आहे. 31 सप्टेंबरच्या अहवालानुसार धरणाचा उपयुक्त पाणीसाठा 81.06 टक्क्यांवर आला असून, मागील वर्षी याच दिवशी तो 95.32 टक्के होता. 1 जूनपासून धरणात 66.62 टीएमसी पाण्याची आवक झाली असून, 163.92 दलघमी पाण्याचा विसर्ग करण्यात आला आहे. सध्या धरणात 1759.74 दलघमी जिवंत पाणीसाठा उपलब्ध आहे.

दरम्यान, बुलढाणा जिल्ह्यातील खडकपूर्णा प्रकल्पाची स्थितीही चिंताजनक बनली आहे. 93.40 दशलक्ष घनमीटर क्षमतेच्या या प्रकल्पात सध्या केवळ 6.60 दशलक्ष घनमीटर पाणी शिल्लक आहे. गेल्या आठवड्यात 7 टक्के असलेला जलसाठा आता 5 टक्क्यांवर आला असून आगामी दहा दिवसांत तो शून्यावर जाण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे. त्यामुळे प्रकल्प मृतसाठ्याच्या पातळीवर पोहोचण्याची भीती निर्माण झाली आहे.

1 कोटींची लाच मागितली, 50 लाख स्वीकारताना पकडले; कार्यकारी अभियंत्यासह पाच जण अटकेत

खडकपूर्णा प्रकल्पातील पाणी आणखी कमी झाल्यास देऊळगाव राजा, सिंदखेड राजा, लोणार, चिखली आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाला उन्हाळ्यात तीव्र पाणीटंचाईचा सामना करावा लागू शकतो. परिणामी या भागातील पाणीपुरवठ्याचे मोठे आव्हान प्रशासनासमोर उभे राहण्याची शक्यता आहे.

वाशिम जिल्ह्यातील एकबुर्जी धरण प्रकल्पातही जलसाठा घटत असल्याचे दिसून येत आहे. वाशिम शहराला पाणीपुरवठा करणाऱ्या या प्रकल्पात सध्या केवळ 41 टक्के पाणीसाठा उपलब्ध आहे. गेल्या 30 दिवसांत जलसाठ्यात 4.50 टक्क्यांची घट नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे उपलब्ध पाणी जुलैअखेरपर्यंत पुरवून शहराला नियमित पाणीपुरवठा करणे हे नगरपरिषदेसमोर मोठे आव्हान ठरणार आहे.

एकीकडे राज्यातील अनेक भाग दुष्काळ आणि पाणीटंचाईच्या संकटाला सामोरे जात असताना, दुसरीकडे वाढत्या तापमानामुळे धरणांतील पाणी झपाट्याने बाष्पीभवन होत आहे. परिणामी उपलब्ध जलसंपत्तीचा काटकसरीने वापर, प्रभावी पाणी व्यवस्थापन आणि दीर्घकालीन नियोजन यांना आता अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.