Middle Stump in Cricket : आज क्रिकेटमध्ये तीन स्टंप आणि त्यावर ठेवलेल्या दोन बेल्स ही विकेटची ओळख बनली आहे. गोलंदाजाचा चेंडू स्टंपवर आदळला की फलंदाज बाद होतो, हे समीकरण सर्वांनाच माहिती आहे. मात्र क्रिकेटच्या सुरुवातीच्या काळात विकेटला (Cricket) केवळ दोनच स्टंप असायचे. त्यामुळे गोलंदाजाने टाकलेला अचूक चेंडू फलंदाजाची बॅट चुकवून या दोन स्टंपच्या मधून गेला, तरी बेल्स जागेवर राहत असल्याने फलंदाज बाद होत नव्हता. गोलंदाजांसाठी ही मोठी अडचण ठरत होती. अखेर 1775 मधील एका सामन्यात घडलेल्या घटनेने या समस्येकडे गांभीर्याने लक्ष वेधले आणि क्रिकेटमध्ये तिसऱ्या म्हणजेच मिडल स्टंपचा समावेश करण्याचा मार्ग मोकळा झाला.
क्रिकेटच्या सुरुवातीच्या काळात विकेटवर एक ऑफ स्टंप आणि दुसरा लेग स्टंप असे दोनच स्टंप असायचे. या दोन्ही स्टंपवर एक लांब बेल ठेवली जात असे. मात्र त्यांच्यातील अंतर अधिक असल्याने अनेकदा गोलंदाजाचा चेंडू फलंदाजाला चकवून थेट मधून निघून जायचा. तरीही बेल्स न पडल्यामुळे फलंदाजाला बाद घोषित करता येत नव्हते. क्रिकेटचा खेळ अधिक स्पर्धात्मक होत असताना गोलंदाजांना या नियमाचा फटका बसत होता. अचूक चेंडू टाकूनही विकेट मिळत नसेल, तर गोलंदाजांनी नेमकं करायचं काय, असा प्रश्न उपस्थित होऊ लागला. यावर उपाय शोधण्याची गरज निर्माण झाली होती.
या समस्येला निर्णायक वळण मिळाले ते 1775 मध्ये लंडनमधील आर्टिलरी ग्राऊंडवर झालेल्या हॅम्बल्डन क्लब आणि केंट यांच्यातील सामन्यात. या सामन्यात गोलंदाज एडवर्ड स्टीव्हन्स आणि फलंदाज जॉन स्मॉल यांच्यातील लढत विशेष ठरली. स्टीव्हन्सने स्मॉलला सलग तीन चेंडू टाकले आणि तिन्ही वेळा चेंडू त्याची बॅट चुकवून दोन स्टंपच्या मधून गेला. मात्र बेल्स जागेवरच राहिल्याने त्यावेळच्या नियमानुसार स्मॉल बाद झाला नाही. अखेरीस त्याच्या संघाने सामना जिंकला. या घटनेनंतर गोलंदाजांच्या बाजूने नियम बदलण्याची मागणी जोर धरू लागली. चेंडू थेट विकेटच्या मधून जात असतानाही फलंदाजाला बाद का ठरवता येत नाही, असा प्रश्न उपस्थित झाला आणि दोन स्टंपच्या मध्ये आणखी एक स्टंप बसवण्याची कल्पना पुढे आली.
India Skills Report 2026 : रोजगार देण्यात उत्तर प्रदेश नंबर वन; महाराष्ट्र कोणत्या क्रमांकावर?
अशा प्रकारे ऑफ आणि लेग स्टंपच्या मध्यभागी मिडल स्टंपचा समावेश करण्यात आला. सुरुवातीला तीन स्टंपची पद्धत ऐच्छिक ठेवण्यात आली होती. मात्र कालांतराने क्रिकेटमध्ये तीन स्टंपची विकेट स्वीकारली जाऊ लागली आणि दोन स्टंपची जुनी पद्धत मागे पडली. 6 सप्टेंबर 1776 रोजी चर्टसी आणि काउल्सडन यांच्यात झालेल्या सामन्यात तीन स्टंपच्या विकेटचा पहिला अधिकृत उल्लेख आढळतो. त्यानंतर स्टंपच्या रचनेतही बदल होत गेले. 1744 मध्ये स्टंपची उंची 22 इंच आणि विकेटची रुंदी 6 इंच होती. पुढे 1798 मध्ये उंची 24 इंच आणि रुंदी 7 इंच करण्यात आली. 1819 मध्ये उंची 26 इंच, तर 1823 मध्ये ती 27 इंच झाली. 1931 मध्ये आजच्या मापांना ऐच्छिक मान्यता मिळाली आणि 1947 मध्ये ती अनिवार्य करण्यात आली.
सध्याच्या क्रिकेट नियमानुसार स्टंपची उंची 28 इंच आणि तीन स्टंप मिळून विकेटची रुंदी 9 इंच असते. त्यावर प्रत्येकी 4.31 इंच लांबीच्या दोन बेल्स ठेवल्या जातात. मात्र क्रिकेटमधील बदल केवळ स्टंपच्या आकारापुरते मर्यादित राहिले नाहीत. साध्या लाकडी स्टंपपासून आधुनिक तंत्रज्ञानाने सज्ज LED स्टंपपर्यंतचा प्रवासही या खेळात घडला. ऑस्ट्रेलियन डिझायनर ब्रॉन्टे अकरमन यांना LED स्टंपच्या निर्मितीचे श्रेय दिले जाते. या स्टंपमध्ये विशेष सेन्सर्स आणि LED दिवे असतात. बेल्स स्टंपपासून वेगळ्या झाल्यानंतर हे दिवे क्षणार्धात उजळतात. त्यामुळे रनआऊट आणि स्टम्पिंगसारख्या अत्यंत चुरशीच्या प्रसंगांत पंचांना निर्णय घेणे सोपे होते. 2013 मध्ये ऑस्ट्रेलियाच्या बिग बॅश लीगमध्ये या स्टंपचा प्रथम वापर झाला, तर 2014 च्या टी-20 विश्वचषकात आयसीसीच्या स्पर्धेत त्यांचा वापर करण्यात आला.
तंत्रज्ञानाच्या पुढील टप्प्यात कॅमेरे बसवलेल्या स्मार्ट स्टंपचाही क्रिकेटमध्ये वापर सुरू झाला. या स्टंपमुळे मैदानावरील महत्त्वाच्या प्रसंगांचे वेगवेगळ्या कोनांतून चित्रण करता येते. यष्टीचीत आणि रनआऊटसारख्या निर्णयांमध्ये पंचांना अतिरिक्त दृश्ये मिळतात. त्यामुळे क्रिकेटमधील निर्णयप्रक्रिया अधिक अचूक होण्यास मदत झाली आहे. दोन स्टंपमधून चेंडू निघून जात असूनही फलंदाज बाद होत नसल्याच्या समस्येतून मिडल स्टंपची कल्पना पुढे आली आणि पुढे त्याच विकेटने आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड घेतली. एका छोट्याशा नियमबदलातून सुरू झालेला हा प्रवास आज LED आणि स्मार्ट स्टंपपर्यंत पोहोचला आहे. काळानुसार स्टंप बदलले, त्यांची रचना बदलली आणि तंत्रज्ञानही विकसित झाले; मात्र विकेट पडल्यावर मैदानात उमटणारा जल्लोष आजही कायम आहे.