देशातील टॉप 500 कंपन्यांमध्ये फक्त 9 महिला CEO; 25 MD, सरकारी आकडेवारीतून मोठी तफावत समोर

Women Leadership देशातील कॉर्पोरेट बोर्डरूममध्ये महिलांची उपस्थिती वाढती मात्र, सर्वोच्च पदांवर प्रतिनिधित्व अजूनही अत्यल्प

India’s top 500 listed firms have only 9 women CEOs, 25 MDs: Govt data : भारताच्या कॉर्पोरेट क्षेत्रात महिलांचा सहभाग गेल्या काही वर्षांत वाढला असला, तरी देशातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांच्या सर्वोच्च नेतृत्वपदांवर महिलांचे प्रतिनिधित्व अद्याप अत्यल्प आहे. केंद्र सरकारने लोकसभेत सादर केलेल्या आकडेवारीनुसार, देशातील टॉप 500 लिस्टेड कंपन्यांमध्ये केवळ 9 महिला CEO आणि 25 महिला मॅनेजिंग डायरेक्टर (MD) आहेत. त्यामुळे बोर्डरूममध्ये महिलांची उपस्थिती वाढत असली, तरी निर्णय घेणाऱ्या सर्वोच्च पदांपर्यंत पोहोचण्याचे प्रमाण अजूनही कमी असल्याचे स्पष्ट होते. कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालयाचे राज्यमंत्री हर्ष मल्होत्रा यांनी लोकसभेत एका प्रश्नाच्या उत्तरात ही माहिती दिली. टर्नओव्हरच्या आधारे देशातील टॉप 500 लिस्टेड कंपन्यांच्या MCA21 डेटाबेसमधील नोंदींवर ही आकडेवारी आधारित आहे.

टॉप 500 कंपन्यांच्या बोर्डवर 860 महिला

सरकारी आकडेवारीनुसार, देशातील या 500 मोठ्या कंपन्यांच्या बोर्डवर एकूण 860 महिला डायरेक्टर किंवा बोर्ड मेंबर्स आहेत. यामध्ये 738 डायरेक्टर, 67 होल-टाइम डायरेक्टर, 25 मॅनेजिंग डायरेक्टर, 18 अॅडिशनल डायरेक्टर आणि 12 नॉमिनी डायरेक्टर यांचा समावेश आहे. मात्र, कंपनीच्या कारभारातील सर्वात महत्त्वाच्या नेतृत्वपदांचा विचार केला तर महिलांची संख्या मोठ्या प्रमाणात कमी होते. या 500 कंपन्यांमध्ये फक्त 9 महिला CEO आणि 22 महिला CFO आहेत. म्हणजेच बोर्डवर महिलांचे प्रतिनिधित्व असले तरी CEO, MD आणि CFOसारख्या सर्वोच्च निर्णयक्षम पदांवर त्यांची संख्या अजूनही अत्यल्प आहे.

संपूर्ण कॉर्पोरेट क्षेत्रात 11.6 लाख महिला डायरेक्टर

देशातील सर्व सक्रिय कंपन्यांचा विचार केला तर महिलांचे प्रतिनिधित्व तुलनेने मोठे आहे. भारतात सध्या सुमारे 39 लाख डायरेक्टर असून, त्यापैकी जवळपास 11.6 लाख महिला आहेत. देशात सध्या सुमारे 21.4 लाख सक्रिय कंपन्या आणि 5.06 लाख सक्रिय LLPs आहेत. गेल्या दहा वर्षांत सुमारे 15.5 लाख कंपन्यांची नोंदणी झाली आहे. यावरून कॉर्पोरेट क्षेत्रात महिलांचा सहभाग वाढत असल्याचे दिसते. मात्र, देशातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांच्या टॉप मॅनेजमेंटपर्यंत पोहोचताना महिलांची संख्या मोठ्या प्रमाणात घटते, ही बाब या आकडेवारीतून अधोरेखित होते.

‘या’ महिला सांभाळत आहेत मोठ्या कंपन्यांची धुरा

देशातील काही आघाडीच्या कंपन्यांचे नेतृत्व सध्या महिलांकडे आहे. यामध्ये HDFC Life च्या विभा पदालकर, Aditya Birla Capital च्या विशाखा मुल्ये आणि Hindustan Unilever च्या प्रिया नायर यांचा समावेश आहे. याशिवाय Multi Commodity Exchange of Indiaच्या प्रवीणा राय, ज्या यापूर्वी National Payments Corporation of India (NPCI)च्या CEO होत्या, तसेच Colgate-Palmolive Indiaच्या प्रभा नरसिम्हन आणि Digit Insurance च्या जसलीन कोहली या देखील देशातील प्रमुख महिला कॉर्पोरेट लीडर्स आहेत. या महिला मोठ्या कंपन्यांच्या नेतृत्वात आपली वेगळी ओळख निर्माण करत असल्या, तरी एकूण आकडेवारी पाहता अशा उदाहरणांची संख्या अद्याप मर्यादित आहे.

महिलांना वरिष्ठ पदांपर्यंत पोहोचताना अडथळे कोणते?

महिला डायरेक्टरना वरिष्ठ नेतृत्वपदांपर्यंत पोहोचताना कोणत्या अडचणींचा सामना करावा लागतो, याचा स्वतंत्र आढावा मंत्रालयाने घेतलेला नसल्याचे सरकारने लोकसभेत स्पष्ट केले. तसेच, महिलांचा कॉर्पोरेट नेतृत्वातील सहभाग वाढवण्यासाठी नवे लक्ष्य, विशेष प्रोत्साहन किंवा स्वतंत्र धोरण आणण्याचा सध्या कोणताही प्रस्ताव नसल्याचे सरकारने सांगितले आहे. सरकारच्या मते, महिलांचे बोर्डवरील प्रतिनिधित्व सुनिश्चित करण्यासाठी सध्याची कायदेशीर तरतूद पुरेशी आहे.

मोठ्या कंपन्यांसाठी महिला डायरेक्टरची नियुक्ती बंधनकारक

Companies Act, 2013 आणि संबंधित नियमांनुसार, प्रत्येक लिस्टेड कंपनी तसेच ठराविक भांडवल किंवा टर्नओव्हर असलेल्या काही अनलिस्टेड पब्लिक कंपन्यांच्या बोर्डवर किमान एका महिला डायरेक्टरची नियुक्ती करणे बंधनकारक आहे. महिला डायरेक्टरच्या पदावर रिक्तता निर्माण झाल्यास ती पुढील बोर्ड बैठकीपर्यंत किंवा रिक्तता निर्माण झाल्यापासून तीन महिन्यांच्या आत भरावी लागते. तसेच, महिला डायरेक्टरला दिले जाणारे सिटिंग फी इतर डायरेक्टरच्या तुलनेत कमी असू नये, अशीही तरतूद आहे.

नियम न पाळणाऱ्या कंपन्यांवर 71 लाखांचा दंड

महिला डायरेक्टर नियुक्त करण्याच्या नियमाचे पालन न करणाऱ्या कंपन्यांवर सरकारकडून कारवाईही करण्यात आली आहे. 2021-22 ते 2025-26 या पाच वर्षांच्या कालावधीत रजिस्ट्रार ऑफ कंपनीजने 50 प्रकरणांमध्ये आदेश जारी केले. या कारवाईत एकूण ₹71.01 लाखांचा दंड ठोठावण्यात आला. वर्षनिहाय पाहिल्यास, 2021-22 मध्ये 2, 2022-23 मध्ये 10, 2023-24 मध्ये सर्वाधिक 19, 2024-25 मध्ये 11 आणि 2025-26 मध्ये 8 प्रकरणांमध्ये कारवाई करण्यात आली.

टॉप 500 कंपन्यांमध्ये महिलांचं प्रतिनिधित्व किती?

सरकारी आकडेवारीनुसार, देशातील टर्नओव्हरच्या आधारे निवडलेल्या टॉप 500 लिस्टेड कंपन्यांच्या बोर्डवर एकूण 860 महिला डायरेक्टर किंवा बोर्ड मेंबर्स आहेत. यामध्ये 738 डायरेक्टर, 67 होल-टाइम डायरेक्टर, 25 मॅनेजिंग डायरेक्टर, 18 अॅडिशनल डायरेक्टर आणि 12 नॉमिनी डायरेक्टरचा समावेश आहे. मात्र, सर्वोच्च नेतृत्वपदांचा विचार केला तर ही संख्या मोठ्या प्रमाणात घटते. या कंपन्यांमध्ये फक्त 9 महिला CEO आणि 22 महिला CFO आहेत.

आकडेवारी काय सांगते?

देशातील कॉर्पोरेट बोर्डरूममध्ये महिलांची उपस्थिती वाढत आहे मात्र, कंपनीच्या सर्वोच्च निर्णयक्षम पदांवर त्यांचे प्रतिनिधित्व अजूनही अत्यल्प आहे. 500 मोठ्या लिस्टेड कंपन्यांमध्ये 860 महिला बोर्डवर असताना CEO पदावर केवळ 9 महिला असणे ही तफावत स्पष्टपणे दाखवते. त्यामुळे आता केवळ बोर्डवर महिलांचे प्रतिनिधित्व वाढवणे पुरेसे नसून, त्यांना CEO, MD आणि इतर वरिष्ठ निर्णयक्षम पदांपर्यंत पोहोचण्यासाठी समान संधी मिळणे हे कॉर्पोरेट क्षेत्रासमोरील मोठे आव्हान ठरत आहे.

संबंधित बातम्या