किशोर कुमार यांच्या आवाजाची जादू आजही कायम; प्रेम, विरह आणि जगण्याचा सूर बनलेला अवलिया

कधी प्रेमाची अनुभूती देणारे, कधी विरहाची वेदना जागवणारे, तर कधी आयुष्याकडे हसत पाहायला शिकवणारे किशोर कुमार आजही रसिकांच्या मनात जिवंत.

Kishore Kumar Death Anniversary : किशोर कुमार यांचा आवाज ऐकताना कधी आपण प्रेमात पडतो, कधी विरहात बुडतो, कधी खळखळून हसतो; आणि कधी नकळत स्वतःच्याच आयुष्याचा हिशेब मांडू लागतो. किशोर कुमार नावाचा एक माणूस होता. माणूस म्हणायचं की चालताबोलता चमत्कार, हा प्रश्न आहे. कारण या गृहस्थाला नेमकं काय यायचं नाही, असं विचारलं तर उत्तर शोधायला बराच वेळ जाईल.  गाणं म्हणायचं, अभिनय करायचा, संगीत द्यायचं, चित्रपट निर्माण करायचे, दिग्दर्शन करायचं आणि या सगळ्यांतून वेळ उरला तर लोकांना बुचकळ्यात टाकायचं. त्यातही आपण काहीतरी विलक्षण करतो आहोत, असा आविर्भाव चेहऱ्यावर न आणता. आज १३ ऑक्टोबर. १९८७ साली याच दिवशी किशोर कुमार यांनी या जगाचा निरोप घेतला. आज त्यांच्या जाण्याला ३९ वर्षे झाली. पण गंमत अशी की, हा माणूस गेला आहे, यावर आजही विश्वास बसत नाही. कारण रेडिओवर ‘मेरे सपनों की रानी कब आएगी तू’ लागलं की तो अजूनही आपल्या समोरच्या सीटवर बसून गाडी चालवत असल्याचा भास होतो. ‘जिंदगी एक सफर है सुहाना’ ऐकलं की आयुष्याला दोन क्षणांसाठी का होईना, पण आपणही हसतखेळत सामोरं जावं असं वाटतं. आणि ‘जिंदगी का सफर है ये कैसा सफर’ कानावर पडलं की याच माणसाने आपल्याला आयुष्याकडे पाहण्याचे दोन परस्परविरोधी चष्मे दिले होते, याची जाणीव होते. किशोरदांच्या आवाजात हीच तर गंमत होती. आनंद आणि दुःख यांच्या मध्ये एक अदृश्य भिंत असते, असं आपण मानतो. किशोरदांनी ती भिंतच पाडून टाकली. त्यांच्या आवाजात हसणंही होतं आणि रडणंही. प्रेमात पडलेला तरुणही होता आणि प्रेमभंग झालेला म्हाताराही. खट्याळपणा होता आणि एकटेपणाची खोल दरीही. आता सांगा, एका गळ्यात एवढी माणसं कशी राहू शकतात?

गायक व्हायचं होतं की नट व्हायचं होतं? मध्य प्रदेशातील खांडवा येथे ४ ऑगस्ट १९२९ रोजी जन्मलेल्या आभासकुमार गांगुलीला पुढे जग किशोर कुमार म्हणून ओळखू लागलं. घरात मोठे भाऊ अशोक कुमार यांचं चित्रपटसृष्टीत मोठं नाव होतं. पण मोठ्या भावाच्या सावलीत उभं राहून स्वतःचं अस्तित्व शोधण्यापेक्षा किशोरने स्वतःची सावलीच इतकी मोठी केली की तिच्याखाली पुढच्या अनेक पिढ्या विसावल्या. किशोर कुमार यांच्या कारकिर्दीची गंमत अशी की, त्यांना सुरुवातीला गायक म्हणून नव्हे, तर अभिनेता म्हणून अधिक ओळख मिळाली. पडद्यावरचा त्यांचा वात्रटपणा, देहबोली, चेहऱ्यावरचे अजब भाव आणि संवादफेकीची पद्धत यांत एक बेफिकिरी होती. ती शिकवता येत नाही. ती उपजत असावी लागते. चलती का नाम गाडी, हाफ टिकट, पडोसन हे चित्रपट आठवा. विशेषतः पडोसनमधला भोळाभाबडा भोलानाथ! समोर मेहमूदसारखा कसलेला विनोदी अभिनेता आणि मागे संगीताच्या तालावर चाललेली जुगलबंदी. किशोर कुमार यांनी भोलानाथला असा काही जिवंत केला की आजही ‘एक चतुर नार’ लागलं की आपल्याला कथा, पटकथा, दिग्दर्शन या सगळ्यांचा विसर पडतो. आपण केवळ त्या अवलियाच्या खोड्यांमध्ये रमून जातो.

आणि हाफ टिकटमधलं ‘आके सीधी लगी दिल पे जैसे कटारिया’ हे गाणं! लता मंगेशकर यांच्यासोबत गायचं ठरलेलं हे गाणं, लता मंगेशकर त्या वेळी उपलब्ध नसल्यामुळे किशोरदांनी स्वतःच स्त्री आणि पुरुष अशा दोन्ही स्वरांत गायलं. गाण्यातील स्त्रीस्वर ऐकताना आपल्याला क्षणभरही वाटत नाही की हा पुरुष गात आहे. ही केवळ गळ्याची कसरत नव्हती; तो आवाजावरचा विलक्षण ताबा होता. किशोरदांना नियम माहीत नव्हते असं नाही; नियमांना आपल्या मर्जीप्रमाणे वाकवण्याची त्यांची हिंमत होती. पाच रुपये बारा आण्यांचा हिशोब ठेवणारा माणूस! किशोर कुमार यांच्या आयुष्यातल्या किस्स्यांना काही अंत नाही. इंदूरच्या ख्रिश्चन कॉलेजच्या कॅन्टीनमध्ये त्यांच्याकडे पाच रुपये बारा आणे उधार राहिल्याची कथा प्रसिद्ध आहे. पुढे ‘पाच रुपैया बारह आना’ हे गाणं ऐकलं की त्या जुन्या उधारीची आठवण जोडली जाते. या किस्स्याच्या प्रत्येक तपशिलाची खात्री देता येत नसली, तरी किशोरदांच्या व्यक्तिमत्त्वाला तो अगदी साजेसा आहे. कारण या माणसाच्या आयुष्यात व्यवहार होता, पण व्यवहाराला स्वतःच्या स्वभावाचा गुलाम बनवण्याची त्याची तयारी नव्हती. पैशाच्या बाबतीत ते काटेकोर असल्याच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात.

मकरंद अनासपुरेंनी सांगितल्या नाना पाटेकरांच्या आठवणी; पत्नीच्या आजारात गुरुजींनी कशी साथ दिली?

चित्रपटसृष्टीत काम करणारा माणूस आणि आपल्या मेहनतीचा मोबदला मागणारा माणूस यांच्यात विरोधाभास नाही. मात्र, किशोर कुमार तो मोबदला मागतानाही आपल्या अतरंगी पद्धतीनेच मागत असत, अशी त्यांची ख्याती होती. काही माणसं गंभीरपणे वागूनही विनोदी वाटतात. किशोर कुमार मात्र विनोदीपणे वागूनही अनेकदा गंभीर विचार करायला लावत असत. त्यांच्या घरात विचित्र वस्तू, कवट्या आणि हाडं सजवून ठेवल्याच्या कथाही प्रसिद्ध आहेत. पत्रकारांना टाळणं, मुलाखतींबद्दल अनुत्सुक असणं, चित्रीकरणाच्या वेळी स्वतःच्या लहरीप्रमाणे वागणं, अशा अनेक गोष्टींमुळे त्यांच्याभोवती गूढतेचं वलय निर्माण झालं. अर्थात, या सगळ्या गोष्टींत किती वास्तव आणि किती रंगवलेली दंतकथा, याची सरमिसळ असू शकते. पण किशोरदांचं व्यक्तिमत्त्वच असं होतं की, त्यांच्या बाबतीत एखादी विचित्र गोष्ट ऐकली तरी ‘असंही त्यांनी केलं असेल!’ असं वाटावं. देव आनंदपासून अमिताभपर्यंत  आवाजाचा प्रवास किशोर कुमार यांच्या गायकीचा विचार करताना एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे. त्यांनी केवळ गाणी गायली नाहीत; त्यांनी पडद्यावरील नायकाच्या व्यक्तिमत्त्वाला आवाज दिला.

देव आनंद यांची चाल, त्यांचा रुबाब, त्यांची रोमँटिक अदा यांना किशोरदांचा आवाज लाभला की एक वेगळीच जादू निर्माण होत असे. ‘खोया खोया चाँद’, ‘गाता रहे मेरा दिल’, ‘पल भर के लिए कोई हमें प्यार कर ले’ या गाण्यांतून देव आनंद यांचा पडद्यावरचा स्वभाव आणि किशोरदांचा आवाज यांचं एक विलक्षण नातं तयार झालं. पुढे राजेश खन्ना यांच्या रूपाने हिंदी चित्रपटसृष्टीला एक नवा रोमँटिक नायक मिळाला. आणि त्या नायकाच्या हृदयाची भाषा बनले किशोर कुमार. ‘मेरे सपनों की रानी’, ‘रूप तेरा मस्ताना’, ‘ये शाम मस्तानी’, ‘ओ मेरे दिल के चैन’ ही गाणी आठवा. राजेश खन्ना यांच्या डोळ्यांतील मिश्कीलपणा, त्यांच्या चेहऱ्यावरचं स्मित आणि किशोरदांचा आवाज! या त्रिवेणी संगमाने हिंदी चित्रपटसृष्टीतील रोमँटिक गाण्यांचा चेहरामोहराच बदलून टाकला. ‘रूप तेरा मस्ताना’ हे गाणं ऐकताना स्वरांमधली जवळीक जाणवते. ‘ओ मेरे दिल के चैन’ ऐकताना प्रेमातल्या माणसाला आपल्या भावना व्यक्त करण्यासाठी दुसऱ्या शब्दांची गरज उरत नाही. आणि ‘मेरे सपनों की रानी’ लागलं की प्रेमात पडण्यापूर्वीच प्रेमात पडल्यासारखं वाटतं. किशोरदांच्या आवाजाचं वैशिष्ट्य हेच की, ते नायकाच्या ओठांवरून बाहेर पडत असले तरी श्रोत्याच्या मनात स्वतःचीच कहाणी सांगू लागतात.

नंतर अमिताभ बच्चन यांच्यासाठी गायलेली गाणी ऐका. ‘खईके पान बनारसवाला’, ‘माय नेम इज अँथनी गॉन्साल्विस’, ‘ओ साथी रे’, ‘रिमझिम गिरे सावन’ अशा गाण्यांतून किशोरदांनी आपला आवाज एका नव्या नायकाच्या व्यक्तिमत्त्वाशी जुळवून घेतला. देव आनंदचा प्रणय, राजेश खन्नाची स्वप्नाळू नजर आणि अमिताभचा भारदस्त आविर्भाव. नायक बदलले, काळ बदलला, संगीताची वाद्यं बदलली; पण किशोरदांचा आवाज प्रत्येक काळात स्वतःला नव्यानं सिद्ध करत राहिला. आर. डी. बर्मन आणि किशोर : दोन अवलियांची गाठ काही जोड्या या योगायोगाने जुळतात; पण पुढे त्या इतिहास बनतात. आर. डी. बर्मन आणि किशोर कुमार ही अशीच जोडी. पंचमदांच्या संगीतात तालांचा खेळ होता, प्रयोग होते, आधुनिक वाद्यांचा वापर होता. किशोरदांच्या आवाजात योडलिंग होतं, खट्याळपणा होता, स्वरांना सहजपणे वळण देण्याची ताकद होती. या दोघांनी एकत्र काम केलं तेव्हा हिंदी चित्रपटसंगीताला नवा चेहरा मिळाला.

‘जिंदगी एक सफर है सुहाना’ मधील तो उडता, मोकळा आवाज आठवा. गाणं ऐकताना आपल्याला वाटतं, आयुष्याचा फार विचार करू नये. जे आहे ते जगून घ्यावं. पण लगेच ‘चिंगारी कोई भडके’ ऐकलं की याच किशोरदांच्या आवाजात जळत राहिलेल्या मनाची राख दिसू लागते. ‘कुछ तो लोग कहेंगे’ मध्ये जगाच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करण्याची शिकवण आहे. ‘आनेवाला पल जानेवाला है’ मध्ये क्षणभंगुर आयुष्याचं तत्त्वज्ञान आहे. आणि ‘ओ साथी रे’ मध्ये एकाकी मनाची हाक आहे. किशोरदांना गाण्यातील भावना समजत होत्या, हे सांगणं पुरेसं नाही. त्या भावना श्रोत्याच्या मनात कशा जाग्या करायच्या, हे त्यांना ठाऊक होतं. त्यांच्या आवाजात शास्त्रीय संगीताचा आविष्कार दाखवण्याची धडपड नव्हती. आवाजाचं प्रदर्शन नव्हतं. त्याऐवजी गाणं सहजपणे आपल्या ओठांवर यावं, अशी एक विलक्षण हातोटी होती. त्यांचं योडलिंग हे तर त्यांच्या आवाजाचं खास वैशिष्ट्य. जिमी रॉजर्स आणि टेक्स मॉर्टन यांसारख्या पाश्चात्त्य गायकांच्या प्रभावातून त्यांनी त्या शैलीची प्रेरणा घेतली आणि स्वतःच्या गायकीत तिला वेगळी ओळख दिली.

हसणारा माणूस आतून दुःखी असू शकतो! किशोर कुमार यांची खरी ओळख मात्र त्यांच्या दुःखी गाण्यांतून होते, असं मला वाटतं. कारण विनोद करणं आणि दुःख पचवणं या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. माणूस दुसऱ्याला हसवू शकतो; पण स्वतःच्या मनातल्या अंधाराला हसवून पळवून लावता येतं का? ‘कोई होता जिसको अपना, हम अपना कह लेते यारो’ ऐका. या गाण्यात कुठेही आक्रस्ताळेपणा नाही. दुःखाचा बाजार मांडलेला नाही. केवळ एक माणूस आहे, ज्याला आपलं म्हणावं असं कुणीतरी हवं आहे. ‘बडी सूनी सूनी है जिंदगी’ ऐकलं की रिकामेपणाला आवाज मिळतो. ‘जिंदगी का सफर है ये कैसा सफर’ ऐकलं की आयुष्य किती अनाकलनीय आहे, हे उमगायला लागतं. आणि ‘कभी पलकें झुकाईं, कभी दिल ये पुकारा’ सारख्या प्रेमगीतांतून त्यांच्या आवाजातील हळुवारपणा जाणवतो. किशोर कुमार यांच्या खासगी आयुष्यातही अनेक चढउतार होते. रुमादेवी, मधुबाला, योगिता बाली आणि लीना चंदावरकर यांच्याशी त्यांचे विवाह झाले. त्यात प्रेम होतं, दुरावा होता, वैयक्तिक संघर्ष होते.

मधुबाला यांच्या आजारपणाच्या काळात त्यांनी तिच्या सोबत राहून तिची काळजी घेतली, याचाही उल्लेख त्यांच्या आयुष्याच्या कहाणीत वारंवार येतो. पण त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याचा अर्थ त्यांच्या गाण्यांशी सरळ जोडून टाकणं योग्य ठरणार नाही. कलाकाराच्या आयुष्यातील वेदना आणि कलेतील वेदना यांचं नातं अनेकदा गुंतागुंतीचं असतं. इतकं मात्र नक्की की, किशोरदांची विरहगीतं ऐकताना ती केवळ दुसऱ्या कुणाची कहाणी वाटत नाहीत. ती आपल्या आयुष्यातल्या एखाद्या न बोललेल्या दुःखाला हात घालतात. नट, गायक, संगीतकार आणि दिग्दर्शक किशोर कुमार यांना केवळ पार्श्वगायक म्हणून आठवणं म्हणजे एखाद्या मोठ्या वाड्याला एकच खिडकी आहे असं समजण्यासारखं आहे. दूर गगन की छाँव में हा त्यांनी दिग्दर्शित केलेला चित्रपट त्यांच्या गंभीर, संवेदनशील बाजूची ओळख करून देतो. आपल्या मुलगा अमित कुमार याच्यासोबत केलेल्या या चित्रपटात त्यांनी नेहमीच्या विनोदी प्रतिमेपेक्षा वेगळं भावविश्व उभं केलं. या चित्रपटाकडे पाहिलं की जाणवतं, किशोर कुमार यांच्यातला विनोदी अभिनेता आणि भावनांना खोलवर भिडणारा कलावंत हे दोन वेगवेगळे माणसं नव्हती. ती एकाच व्यक्तिमत्त्वाची दोन टोकं होती.
त्यांनी स्वतःला एका चौकटीत बंदिस्त होऊ दिलं नाही. लोकांनी त्यांना गायक म्हणून डोक्यावर घेतलं, तर ते अभिनय करू लागले. विनोदी अभिनेता म्हणून लोकप्रिय झाले, तर त्यांनी गंभीर चित्रपट बनवला. त्यांच्या या प्रवासात यश होतं, अपयश होतं; पण दुसऱ्यांनी आखून दिलेल्या चौकटीत राहण्याची तयारी नव्हती. आणि म्हणूनच किशोर कुमार ही केवळ लोकप्रियतेची गोष्ट नाही. ती स्वतःच्या स्वभावाशी प्रामाणिक राहिलेल्या कलाकाराची कहाणी आहे. शेवटचा सूर… १३ ऑक्टोबर १९८७ रोजी किशोर कुमार यांचं निधन झालं. वय होतं अवघं ५८ वर्षं. एखाद्या कलाकाराच्या आयुष्याची वर्षं मोजता येतात; पण त्याने किती पिढ्यांच्या आयुष्यात जागा मिळवली, याचं गणित करता येत नाही. आजही एखाद्या जुन्या रेडिओवर किशोरदांचा आवाज लागतो. एखादा तरुण प्रेमात पडून ‘पल पल दिल के पास’ गुणगुणतो. कुणाचा विरह सुरू असतो आणि त्याला ‘चिंगारी कोई भडके’ आपलंसं वाटतं. एखादा एकटा माणूस रात्रीच्या शांततेत ‘आनेवाला पल जानेवाला है’ ऐकत बसतो. किशोर कुमार तिथे असतात.

त्यांना कधी प्रत्यक्ष भेटलेलो नसतो, त्यांच्याशी कधी बोललेलो नसतो; पण त्यांनी गायलेल्या गाण्यांमधून ते आपल्या आयुष्याचा भाग बनलेले असतात. किशोरदांच्या जाण्याने एक गायक गेला, एक अभिनेता गेला, एक संगीतकार आणि दिग्दर्शक गेला. पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे, जगाकडे थोड्या खोडकर नजरेने पाहायला शिकवणारा, दुःखातही हसण्याची जागा शोधून देणारा एक अवलिया गेला. त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देताना आज त्यांची सगळी गाणी पुन्हा ऐकावीशी वाटतात. पण त्याहून अधिक वाटतं, त्यांनी आपल्याला दिलेला एक साधा धडा पुन्हा आठवावा. आयुष्य फार गंभीरपणे घेऊ नये, असं सांगणारा हा माणूस स्वतःच्या गाण्यांतून मात्र आयुष्याचं गांभीर्य शिकवून गेला. किशोरदा, तुम्ही गेलात; पण तुमचा आवाज अजूनही इथेच आहे. आमच्या आनंदात, आमच्या एकटेपणात, आमच्या प्रेमात आणि आमच्या आठवणींत. आणि खरं सांगायचं तर, तुमच्यासारख्या माणसांसाठी स्मृतिदिन साजरा करावा लागत नाही. एखादं जुनं गाणं अचानक कानावर पडावं, डोळ्यांत टचकन पाणी यावं आणि सारं काही दाटून यावं… की समजावं, किशोर कुमार पुन्हा भेटले…
अमित भंडारी

संबंधित बातम्या