परीक्षा, स्पर्धा आणि नैराश्याचा विळखा; 10 वर्षांत 80 टक्क्यांनी वाढलेल्या विद्यार्थी आत्महत्यांनी वाढवली चिंता

विद्यार्थ्यांमधील वाढत्या आत्महत्यांच्या घटनांमुळे देशाच्या परीक्षा पद्धतीतील सुधारणांबाबतची चर्चा पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आली आहे.

Student suicides raise concerns : गेल्या 10 वर्षांत विद्यार्थी आत्महत्यांमध्ये तब्बल 80 टक्क्यांची वाढ झाल्याची धक्कादायक बाब समोर आली असून, देशातील शिक्षण व्यवस्था, स्पर्धा परीक्षा आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत. शैक्षणिक तणाव, करिअरची वाढती स्पर्धा, पालकांच्या अपेक्षा आणि मानसिक आरोग्य सेवांचा अभाव यामुळे अनेक विद्यार्थी प्रचंड दबावाखाली जीवन जगत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

दरम्यान, नीट प्रश्नपत्रिका फुटीच्या प्रकरणानंतर देशभरात विद्यार्थ्यांचा संताप उफाळून आला होता. प्रश्नपत्रिका फुटी आणि विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांच्या घटनांबाबत जबाबदारी निश्चित करण्याच्या मागणीसाठी विविध विद्यार्थी संघटनांसह ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ने आंदोलन छेडले. केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याची मागणी करत दिल्लीसह देशातील अनेक भागांत निदर्शने करण्यात आली.

नीट परीक्षा रद्द झाल्यानंतरच्या काही आठवड्यांत डझनभरहून अधिक विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केल्याच्या घटना समोर आल्या. या घटनांमुळे सामाजिक कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांनी उपोषण सुरू केले होते. तसेच दिल्लीतील विद्यार्थी आंदोलनांनाही यामुळे अधिक धार मिळाली. विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याशी संबंधित प्रश्नपत्रिका फुटी, परीक्षा प्रक्रियेतील त्रुटी आणि वारंवार समोर येणाऱ्या गैरप्रकारांबाबत उत्तरदायित्व निश्चित करण्याची मागणी आंदोलकांनी केली.

MPSC औषध निरीक्षक भरतीत पेपरफुटीचा संशय, उमेदवारांनी डिजिटल पुराव्यांसह दाखल केली लेखी तक्रार

या आंदोलनांनी केवळ एका परीक्षेपुरता प्रश्न मर्यादित नसल्याचे अधोरेखित केले. वारंवार घडणाऱ्या प्रश्नपत्रिका फुटीच्या घटना, परीक्षा व्यवस्थेतील त्रुटी आणि विद्यार्थ्यांवर वाढणारा मानसिक ताण यामुळे संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण होत असल्याचे आंदोलनकर्त्यांचे म्हणणे आहे. याच पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याबाबत स्थापन करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय कार्यबलाच्या अंतरिम अहवालातही गंभीर निरीक्षणे नोंदवण्यात आली आहेत. अनेक महाविद्यालये आणि विद्यापीठांमध्ये प्रशिक्षित समुपदेशकांची कमतरता आहे.

आत्महत्येचा धोका ओळखण्यासाठी आवश्यक यंत्रणा, मानसिक आरोग्यविषयक जनजागृती कार्यक्रम आणि विद्यार्थ्यांना वेळेवर मदत मिळवून देणाऱ्या सुविधा अनेक ठिकाणी अपुऱ्या असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. शिक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, परीक्षा व्यवस्थेतील सुधारणा आवश्यक असल्या तरी त्या पुरेशा नाहीत. मानसिक आरोग्य सेवा मजबूत करणे, शाळा-महाविद्यालयांमध्ये समुपदेशन व्यवस्था उभारणे, शिक्षकांना विशेष प्रशिक्षण देणे आणि विद्यार्थ्यांमध्ये मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता निर्माण करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

मानसोपचारतज्ज्ञांचा भर आहे की विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याचे मूल्य केवळ गुण, निकाल किंवा स्पर्धा परीक्षांतील यशाच्या आधारे ठरवले जाऊ नये. अपयश हा आयुष्याचा शेवट नसून त्यातून पुढे जाण्याची संधी आहे, हा संदेश समाजाने आणि शिक्षण व्यवस्थेने विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे. गेल्या दशकात विद्यार्थी आत्महत्यांमध्ये झालेली 80 टक्क्यांची वाढ ही केवळ आकडेवारी नसून शिक्षण व्यवस्थेसमोरील गंभीर इशारा आहे. देश अधिक पारदर्शक आणि विश्वासार्ह परीक्षा व्यवस्था उभारण्याबाबत चर्चा करत असताना विद्यार्थ्यांचे मानसिक आरोग्य, भावनिक सुरक्षितता आणि त्यांना मिळणारा आधार यांनाही तितकेच महत्त्व देणे काळाची गरज बनली आहे.

संबंधित बातम्या